Co to jest ziarnina i jak powstaje?
Ziarnina to miękka, grudkowata tkanka, która tworzy się w ranie w procesie gojenia. Kiedy dochodzi do przerwania ciągłości skóry i ubytek nie zostaje zamknięty szwami, organizm wypełnia tę lukę właśnie ziarniną.
Ziarnina zawiera liczne komórki (fibroblasty, komórki odpornościowe) oraz elementy macierzy pozakomórkowej, które razem odbudowują uszkodzone miejsce. Zaczyna wypełniać ranę kilka dni po zranieniu – zazwyczaj około 3–4 dnia od urazu – gdy minie początkowa faza oczyszczania rany z martwych tkanek i krwiaka. Następnie ziarnina narasta, stopniowo wypełniając cały ubytek w skórze. Kiedy rana „wypełni się” ziarniną do poziomu zdrowej skóry, od brzegów rany zaczyna narastać naskórek, pokrywając tę nową tkankę (proces epitelizacji). Z czasem bogate ukrwienie ziarniny nie jest już potrzebne – naczynia krwionośne zanikają, a ziarnina przekształca się w bliznę (blizna jest twardsza i bledsza, zbudowana głównie z włókien kolagenowych).
Warto wiedzieć, że rana gojąca się przez ziarninowanie daje zwykle większą i bardziej widoczną bliznę niż ta gojąca się przez rychłozrost (zszyta od razu). To naturalne, ponieważ organizm musi wytworzyć sporo nowej tkanki, by wypełnić ubytek.
Ile trwa proces ziarninowania?
Gojenie przez ziarninowanie to jeden z podstawowych mechanizmów zamykania się ran. Występuje wszędzie tam, gdzie nie można było zbliżyć do siebie brzegów rany (np. rany szarpane, miejsca po usunięciu tkanek, owrzodzenia) lub gdy w ranie rozwinęła się infekcja i nie można jej było od razu zamknąć. Proces ziarninowania jest czasochłonny – w małych, płytkich ranach trwa 1–2 tygodnie, a w większych i głębokich może zająć wiele tygodni lub nawet miesięcy (np. w przypadku trudno gojących się ran przewlekłych).
Kiedy ziarnina utrudnia gojenie rany? Czym jest przerost ziarniny?
Zazwyczaj obecność ziarniny świadczy o tym, że rana goi się prawidłowo. Jednak czasem może wystąpić zjawisko przerostu ziarniny, nazywane też „wybujałą ziarniną”. Polega ono na nadmiernym rozroście tkanki ziarninowej – ziarnina rośnie zbyt obficie i zaczyna wystawać ponad poziom skóry, tworząc uwypuklenie w ranie. Dlaczego tak się dzieje?
Przyczyną bywa najczęściej podrażnienie lub uraz przewlekły, np. ciągłe ocieranie rany o ubranie, urazy podczas zmian opatrunków lub zbyt częsta manipulacja przy ranie. Organizm „nie nadąża” z pokrywaniem ziarniny naskórkiem, a tkanka łączna dalej rośnie. Innym powodem bywa utrzymujący się stan zapalny. Jeśli w ranie obecne są drobnoustroje (nawet w formie biofilmu) lub ciało obce, ziarnina może rozrastać się chaotycznie. Predysponowane do przerostu są też rany w okolicy podudzia u osób z zaburzeniami krążenia żylnego oraz rany przewlekłe (np. owrzodzenia), w których przypadku gojenie jest wydłużone.
Wybujała ziarnina utrudnia gojenie, ponieważ uniemożliwia narastanie naskórka na ranę. Innymi słowy, skóra nie może „zejść się”, gdy na drodze występuje nadmiar tkanki wystający ponad powierzchnię. Taki przerost ziarniny nie tylko blokuje epitelizację, lecz także łatwiej ulega urazom (krwawi, gdy zahaczysz opatrunkiem) i stanowi podłoże dla bakterii.
Jak rozpoznać, że ziarnina jest wybujała? Staje się ona zazwyczaj jasnoczerwona, mocno ukrwiona, błyszcząca i wystaje ponad brzegi rany. Może przypominać czerwoną kulkę lub kalafiorowaty twór w ranie. W takiej sytuacji warto skonsultować się z lekarzem.
Przerost ziarniny – jak sobie z nim radzić? Leczenie
Leczenie wybujałej ziarniny najczęściej wymaga interwencji medycznej. Nie próbuj usuwać takiej tkanki samodzielnie domowymi sposobami – konieczna jest pomoc specjalisty. Lekarze stosują kilka metod:
- Kauteryzacja (przypalenie): chirurg może wykonać zabieg usunięcia nadmiaru ziarniny poprzez chemicznie lub elektrycznie przyżeganie (działanie na tkankę za pomocą wysokiej temperatury). Popularną metodą jest przyżeganie azotanem srebra – specjalnym roztworem, który wypala powierzchnię ziarniny. Taki zabieg zmniejsza tkankę i pozwala naskórkowi zacząć narastać z brzegów. Inną opcją jest elektrokoagulacja (wypalenie prądem) albo laseroterapia lub krioterapia – zależnie od możliwości.
- Wycięcie chirurgiczne: w niektórych przypadkach lekarz może zdecydować o wycięciu nadmiaru ziarniny skalpelem lub łyżeczką chirurgiczną. To szybki zabieg, wykonywany ostrożnie, by nie usunąć zbyt dużo tkanki potrzebnej do dalszego gojenia.
- Terapia miejscowa: czasami lekarz zaleca specjalne opatrunki lub maści, które hamują przerost ziarniny. Mogą to być np. opatrunki ze srebrem (działają antybakteryjnie i wysuszająco), maść z kortykosteroidami (łagodzi stan zapalny i hamuje nadmierne ziarninowanie) czy opatrunki uciskowe.
Najważniejsze jest znalezienie i usunięcie przyczyny przerostu. Jeśli była nią infekcja – należy wdrożyć odpowiednie leczenie przeciwbakteryjne (np. antybiotyk miejscowo lub ogólnie, zgodnie z zaleceniem lekarza). Jeśli przyczyną było podrażnienie rany – trzeba zmienić sposób opatrywania (lepszy opatrunek, rzadsze zmiany).
Wybujała ziarnina w typowych ranach ostrych gojących się prawidłowo zdarza się stosunkowo rzadko. Dbając o ranę od początku, tj. utrzymując higienę, wilgotność i chroniąc ją, minimalizujesz ryzyko takich powikłań. Dlatego kluczowa jest właściwa pielęgnacja już w pierwszych dniach gojenia, by ziarnina tworzyła się tyle, ile potrzeba do wypełnienia ubytku, i by nic nie zakłócało jej dalszego przekształcania się w nową skórę.
Jak pielęgnować ranę ziarninującą?
Aby ziarnina mogła się prawidłowo tworzyć, rana musi być odpowiednio pielęgnowana. W tym czasie warto zadbać o:
- utrzymanie czystości rany – usuwanie martwych tkanek i zanieczyszczeń (chirurgiczne opracowanie rany lub płukanie);
- zapobieganie zakażeniu – regularna dezynfekcja rany środkami antyseptycznymi o szerokim spektrum (np. z oktenidyną) oraz utrzymanie warunków jałowych przy zmianie opatrunków. Obecność bakterii może zaburzyć tworzenie się ziarniny i opóźniać gojenie, dlatego tak ważna jest antyseptyka;
- odpowiednią wilgotność – rana nie może być ani przesuszona, ani zbyt mokra. Wyschnięcie rany hamuje migrację komórek i tworzenie naczyń, nadmiar płynu (silny wysięk) z kolei często powoduje macerację brzegów rany. Pomocne są nowoczesne opatrunki specjalistyczne, które pochłaniają nadmiar wydzieliny, jednocześnie utrzymując wilgotne środowisko pod opatrunkiem;
- ochronę mechaniczną – delikatna, nowo powstająca tkanka ziarninowa jest bardzo wrażliwa na urazy. Należy chronić ranę przed uderzeniami, otarciami i uciskiem. Opatrunek pełni tu ważną funkcję, ponieważ działa jak bariera i amortyzacja;
- optymalne warunki fizykochemiczne – ziarnina najlepiej tworzy się w warunkach zbliżonych do naturalnych wewnątrz ciała, tj. w stałej temperaturze ok. 36–37°C, przy odpowiednim pH i dostępie do tlenu (na poziomie komórkowym). Dlatego rany powinny być termicznie izolowane (m.in. nie należy wystawiać ich na zimno) i utrzymywane w środowisku wilgotnym, ale z dostępem do tlenu (przepływ tlenu do rany zapewniają przepuszczalne opatrunki).
W tym celu sprawdzi się spray do dezynfekcji rany, taki jak lek octenisept® spray, który eliminuje bakterie, wirusy i grzyby już w 1 minutę, a następnie wyrób medyczny żel na rany, np. octenisept® żel, tworzący wilgotne środowisko i barierę ochronną niczym opatrunek hydrożelowy, przy czym zawarta w nim oktenidyna zabezpiecza przed drobnoustrojami. Dodatkowo można zastosować kosmetyk octenisept® krem na skórę wokół rany, aby utrzymać ją nawilżoną i wolną od podrażnień (sucha, popękana skóra wokół rany również utrudnia gojenie). Tak kompleksowa pielęgnacja wspiera naturalne procesy regeneracyjne rany.
Najczęściej zadawane pytania
Tak, obecność ziarniny zazwyczaj świadczy o prawidłowym gojeniu. Różowa, zdrowo wyglądająca ziarnina oznacza, że rana się oczyszcza i wypełnia nową tkanką. Dopiero na ziarninie może odbudować się naskórek. Jednak ważne jest, by rosła w umiarkowanym stopniu – jeśli przyrasta ponad poziom skóry, prawdopodobnie utrudni to proces gojenia.
Nie, octenisept® lek nie hamuje procesu ziarninowania prawidłowo gojącej się rany. Wręcz przeciwnie – octenisept® jest polecanym środkiem do odkażania ran właśnie dlatego, że skutecznie zwalcza drobnoustroje, a przy tym nie uszkadza delikatnej, nowo tworzącej się tkanki. Jego formuła jest łagodna dla skóry i błon śluzowych, nie powoduje pieczenia ani odbarwiania rany. Stosowanie octeniseptu pomaga zapobiegać zakażeniom, co pośrednio sprzyja szybszemu gojeniu. Możesz więc bez obaw dezynfekować nim także rany ziarninujące – oczywiście zachowując przy tym ogólne zasady higieny i ostrożności.
Jeśli rana gojąca się przez ziarninowanie budzi Twój niepokój, warto zasięgnąć porady lekarskiej. Koniecznie zgłoś się do lekarza, jeśli zauważysz objawy infekcji, ale także wtedy, gdy rana przez dłuższy czas nie zmniejsza się ani nie widać w niej zdrowej różowej ziarniny albo przy nadmiernie narastającej (wybujałej) ziarninie.
Bibliografia:
- Krasner D. Ll, Chronic Wound Care: The Essentials, HMP Communications 2014.
- Flanagan M., Wound Healing and Skin Integrity: Principles and Practice, Wiley-Blackwell 2013.
- World Health Organization, Guidelines for Wound Management in the Community Setting, WHO 2019.
- Dąbrowiecki S., Fizjologia i patofizjologia procesu gojenia ran, https://journals.viamedica.pl/advances_in_palliative_medicine/article/viewFile/29593/24347 [dostęp 06.2025].