Dlaczego dezynfekcja rany jest konieczna?
Mit: Organizm sam poradzi sobie z drobnoustrojami, więc małe rany nie wymagają odkażania.
Fakt: Nawet niewielkie skaleczenie powoduje, że przerwana zostaje naturalna bariera ochronna skóry, przez co łatwo o rozwój infekcji. Dlatego każdą, nawet drobną ranę, należy oczyścić i zdezynfekować. Użycie środka antyseptycznego (odkażającego) eliminuje z powierzchni rany chorobotwórcze drobnoustroje i znacząco zmniejsza ryzyko zakażenia, co w efekcie przyspiesza gojenie.
Pierwszym krokiem jest zwykle przemycie rany z widocznych zanieczyszczeń – najlepiej pod czystą bieżącą wodą. Następnie trzeba odkazić ranę, z zastosowaniem nowoczesnych preparatów antyseptycznych zawierających substancje takie jak oktenidyna, zamiast tradycyjnych środków na bazie alkoholu czy jodu. Oktenidyna to składnik o szerokim spektrum działania przeciwdrobnoustrojowego, zwalczający bakterie, wirusy i grzyby. Co ważne, działa szybko – w ciągu zaledwie 1 minuty zapewnia skuteczną dezynfekcję rany. Preparatem na bazie oktenidyny jest m.in. lek octenisept® spray, który nie szczypie i nie powoduje pieczenia przy aplikacji, dzięki czemu odkażanie jest bezbolesne, nawet u dzieci.
Rana sucha czy wilgotna – co sprzyja gojeniu?
Mit: Powierzchnia rany powinna być sucha – wtedy szybciej się zagoi.
Fakt: Wbrew obiegowym opiniom, rana nie powinna wysychać. Utrzymywanie odpowiedniej wilgotności rany jest kluczowe dla prawidłowego i szybszego procesu gojenia. Wilgotne środowisko (ale nie nadmierny mokry wysięk) zapobiega tworzeniu się grubego strupa na powierzchni rany i ułatwia migrację komórek skóry, dzięki czemu naskórek szybciej się odnawia.
W praktyce oznacza to stosowanie opatrunków i preparatów, które nie wysychają i nie tworzą skorupy, lecz zapewniają ranom nawilżenie oraz ochronę przed czynnikami zewnętrznymi. Przykładowo octenisept® żel na rany to wyrób medyczny, który po nałożeniu tworzy na ranie warstwę ochronną, utrzymuje odpowiednie wilgotne środowisko i jednocześnie zabezpiecza przed zakażeniem. Wilgotne środowisko sprzyja powstawaniu zdrowej ziarniny – nowej tkanki gojącej ranę – oraz szybszemu zamykaniu się rany.
Czym przemywać i smarować ranę?
Mit: Ranę najlepiej odkazić spirytusem albo wodą utlenioną.
Fakt: Alkohol ani klasyczna jodyna nie powinny być stosowane bezpośrednio na ranę, ponieważ te substancje silnie drażnią i wysuszają uszkodzone tkanki. Stosowanie 3% wody utlenionej również nie jest dziś zalecane – nadtlenek wodoru ma słabe działanie odkażające, a jednocześnie może uszkadzać zdrowe komórki skóry.
Pamiętaj: Do dezynfekcji ran nie używaj spirytusu salicylowego, perfum, ani domowych mikstur (np. na bazie ziół) o niepewnym składzie. Zamiast tego postaw na nowoczesny preparat antyseptyczny.
Opatrunek na ranę – stosować czy nie?
Mit: Małe rany najlepiej zostawić odkryte, żeby szybciej wyschły na powietrzu.
Fakt: W wielu przypadkach zaklejenie rany plastrem lub opatrunkiem jest korzystne, a pozostawienie rany bez żadnego zabezpieczenia może narazić ją na zabrudzenie i podrażnienia. Dostęp tlenu do rany jest ważny, ale nowoczesne opatrunki są oddychające (przepuszczają powietrze), więc zapewniają dopływ tlenu, jednocześnie chroniąc ranę. Zakrycie świeżej rany czystym opatrunkiem pomaga utrzymać optymalną wilgotność i temperaturę oraz zabezpiecza przed wtórnym urazem. Dzięki temu rana goi się szybciej.
Niewielkie skaleczenia i otarcia warto osłonić plastrem lub jałowym gazikiem. Wyjątkiem, kiedy można zostawić ranę odkrytą, są bardzo małe zadrapania bez sączenia i bez ryzyka zabrudzenia – w domowych warunkach, po odkażeniu i posmarowaniu kremem, np. octenisept® protect & repair krem, taka mikroranka może goić się na powietrzu.
W przypadku większych urazów (głębsze rany cięte, szarpane itp.) konieczne jest założenie sterylnego opatrunku, a przy silnym krwawieniu – nawet opatrunku uciskowego. Gdy rana jest rozległa lub jej brzegi są mocno oddalone, może być potrzebna interwencja chirurga (założenie szwów) – do czasu konsultacji medycznej zawsze utrzymuj ranę w czystości, zabezpieczoną opatrunkiem.
Jak często zmieniać opatrunek?
Mit: Przy każdym rodzaju rany należy codziennie zmieniać opatrunek na świeży.
Fakt: Zbyt częste zmiany opatrunku mogą przynieść więcej szkody niż pożytku. Każde usunięcie opatrunku narusza delikatnie odbudowujące się tkanki i może spowalniać gojenie. Dlatego w przypadku niepowikłanych, czystych ran nie trzeba wymieniać opatrunku codziennie. Nowoczesne opatrunki utrzymują wilgotność rany przez kilka dni. Jeśli opatrunek nie przeciekł i nie odkleił się, można pozostawić go na ranie nawet 2–3 dni.
Oczywiście są wyjątki – gdy rana mocno się sączy, opatrunek przesiąka krwią lub płynem, należy go zmienić częściej, nawet co 24 godziny. Podczas zmiany postępuj delikatnie – odklejaj plaster ostrożnie, by nie uszkodzić nowego naskórka.
Domowe sposoby na rany – pomagają czy szkodzą?
Mit: Na oparzenia najlepsze jest masło, a na skaleczenia – gencjana.
Fakt: Stosowanie domowych środków w rodzaju masła, oleju, jajka czy śmietany na świeżą ranę czy oparzenie słoneczne jest błędem i może utrudnić gojenie oraz zwiększyć ryzyko infekcji. Tłuszcze tworzą zanieczyszczoną powłokę, która zatyka ranę i sprzyja rozwojowi bakterii, a niektóre domowe specyfiki mogą dodatkowo podrażnić uszkodzoną skórę. Również popularna niegdyś gencjana (fioletowy środek odkażający) czy rivanol mają dziś ograniczone zastosowanie – barwią skórę i mogą maskować oznaki infekcji, przez co nie są pierwszym wyborem w nowoczesnej pielęgnacji ran. Unikaj także samodzielnego stosowania maści z antybiotykiem na każdą drobną rankę. Antybiotyki powinny być używane tylko w razie wyraźnych wskazań (np. przy objawach zakażenia), pod kontrolą lekarza.
Najczęściej zadawane pytania
Do przemywania rany użyj najlepiej soli fizjologicznej lub czystej wody, aby usunąć zabrudzenia. Następnie zastosuj preparat odkażający bez alkoholu, np. lek spray z oktenidyną. Jest on skuteczny przeciw bakteriom, wirusom i grzybom, a nie powoduje pieczenia. Po dezynfekcji warto posmarować ranę żelem przyspieszającym gojenie, który utrzyma wilgotność rany i ochroni ją przed infekcją. Unikaj natomiast spirytusu, jodyny czy wody utlenionej – te środki mogą podrażniać skórę i opóźniać gojenie.
Najlepiej używać preparatów przeznaczonych do ran, które są skuteczne i bezpieczne dla tkanek. Unikaj antyseptyków na bazie alkoholu (np. spirytusu salicylowego), bo mogą powodować ból i wysuszać ranę. Również klasyczna woda utleniona ma ograniczoną skuteczność. Współcześnie rekomendowane są środki z oktenidyną, poliheksanidem lub podobnymi substancjami – niszczą one drobnoustroje, nie uszkadzając gojącej się skóry. Przykładem jest lek octenisept®, który działa już w 1 minutę i nie wywołuje pieczenia.
Niewielkie, powierzchowne rany (np. niewielkie, płytkie cięcie nożem, otarcie kolana) zazwyczaj można wyleczyć samodzielnie w domu, stosując opisane metody pierwszej pomocy. Jeśli jednak rana jest głęboka, poszarpana, silnie krwawiąca lub zanieczyszczona (np. ziemią, szkłem), koniecznie skonsultuj się z lekarzem. Pomoc medyczna jest też wskazana przy ugryzieniach przez zwierzę, ranach kłutych (np. gwoździem) czy oparzeniach II i III stopnia. Lekarz oczyści profesjonalnie ranę, może założyć szwy lub podać szczepionkę przeciwtężcową, antybiotyk itp. W przypadku oznak infekcji (ropna wydzielina, narastający ból, zaczerwienienie, obrzęk) również zgłoś się do lekarza.
Bibliografia:
- Baranoski S., Ayello E, Wound Care Essentials: Practice Principles, 4th ed., Wolters Kluwer Health, 2020.
- World Health Organization, Guidelines for Wound Management in the Community Setting, WHO, 2019.
- M. Biegaj, Oktenidyna w leczeniu ran, https://www.akademiamedycyny.pl/wp-content/uploads/2017/09/7.pdf [dostęp 06.2025].