Otarcia
Otarcie (rana powierzchowna) powstaje w wyniku tarcia lub gwałtownego kontaktu skóry z chropowatą powierzchnią, np. przy upadku na asfalt. Uszkodzona jest przede wszystkim wierzchnia warstwa skóry (naskórek). Taka rana jest płytka, ale często rozległa. Otarcia mogą lekko krwawić lub wydzielać płyn surowiczy, a ich okolica jest zaczerwieniona i piekąca (podrażnione zakończenia nerwowe). Ten typ rany łatwo ulega zabrudzeniu (np. ziemią, piaskiem).
Pierwsza pomoc
Pierwsza pomoc przy otarciu polega na dokładnym oczyszczeniu rany – najlepiej delikatnie ją przemyć pod bieżącą wodą, aby usunąć wszelkie drobinki brudu. Dezynfekcja również będzie wskazana, szczególnie jeśli otarcie było spowodowane upadkiem na ziemię. Jeżeli rana jest czysta, można pozostawić ją odkrytą, żeby wyschła i utworzył się ochronny strup. Jeśli jednak otarcie znajduje się w miejscu narażonym na dalsze zabrudzenie lub ocieranie (np. na stopie pod paskiem od sandała), lepiej założyć opatrunek (jałową gazę lub plaster z opatrunkiem). Otarcia na ogół goją się szybko – ważne jednak, by utrzymywać skórę w czystości. Aby przyspieszyć gojenie, można zastosować specjalny żel, taki jak wyrób medyczny octenisept® żel.
Rany cięte
Rana cięta powstaje w wyniku przecięcia skóry ostrym przedmiotem (np. nożem lub szkłem). Taki uraz ma gładkie, równe brzegi i często obficie krwawi, ponieważ dochodzi do przerwania wielu naczyń krwionośnych.
Pierwsza pomoc
Pierwsza pomoc przy ranie ciętej polega na zatamowaniu krwawienia poprzez ucisk czystą gazą oraz uniesieniu zranionej kończyny (jeśli to możliwe) powyżej poziomu serca. Następnie ranę należy dokładnie oczyścić pod bieżącą wodą i zdezynfekować (najlepiej środkiem antyseptycznym, np. lek octenisept® spray). Po odkażeniu przykryj ranę jałową gazą lub załóż plaster – zabezpieczy to skaleczenie przed zabrudzeniem i dalszym krwawieniem. Głębokie lub rozległe rany cięte, których brzegi mocno się rozchodzą, często wymagają interwencji lekarza (założenia szwów).
Rany kłute
Rany kłute to rany spowodowane przebiciem skóry wąskim, ostrym narzędziem (np. gwoździem, igłą lub szpikulcem). Otwór na skórze bywa niewielki, jednak kanał rany może sięgać głęboko i uszkadzać tkanki wewnątrz ciała. Tego typu urazy zwykle nie krwawią intensywnie na zewnątrz, co może być mylące, ponieważ wewnętrzne uszkodzenia bywają poważne.
Pierwsza pomoc
Pierwsza pomoc przy ranie kłutej polega na delikatnym przemyciu wodą samej rany (pozwalając krwi nieco wypłynąć, aby oczyściła kanał) i dezynfekcji jej okolic. Jeśli w ciele tkwi przedmiot, nie wolno go usuwać – należy go zabezpieczyć w stabilnej pozycji i jak najszybciej udać się po pomoc medyczną. Na ranę kłutą załóż jałowy opatrunek. Ze względu na ryzyko infekcji (np. z powodu bakterii beztlenowych wywołujących tężec) każdy taki uraz powinien być skonsultowany z lekarzem. Specjalista oczyści ranę, oceni, czy nie doszło do uszkodzenia organów, a następnie zdecyduje o dalszym leczeniu.
Rany szarpane
Rana szarpana powstaje na skutek szarpnięcia lub rozdarcia tkanki (np. z powodu zaczepienia o ostry, zakrzywiony przedmiot). Ma ona poszarpane, nierówne brzegi i często towarzyszy jej uszkodzenie okolicznych tkanek oraz zabrudzenia. Krwawienie bywa mniejsze niż przy ranie ciętej, ale uraz jest rozleglejszy.
Pierwsza pomoc
Pierwsza pomoc polega na zatamowaniu krwotoku poprzez ucisk oraz dokładnym oczyszczeniu rany z zanieczyszczeń (np. ziaren piasku, drzazg) – najlepiej przy użyciu przegotowanej wody lub soli fizjologicznej. Następnie konieczna jest dezynfekcja, np. przy użyciu leku octenisept® spray, i założenie jałowego opatrunku. Rany szarpane, zwłaszcza duże, wymagają konsultacji lekarskiej. W gabinecie rana zostanie oczyszczona chirurgicznie (usunięcie zanieczyszczonych, martwych fragmentów tkanki). W zależności od przypadku lekarz może zdecydować o zszyciu lub pozostawieniu do gojenia samoistnego. Rany szarpane goją się wolniej niż cięte i często pozostawiają bardziej widoczną bliznę.
Rany tłuczone
Rany tłuczone powstają w wyniku uderzenia tępym przedmiotem (np. kijem, kamieniem) z dużą siłą. Uraz tego typu powoduje miejscowe zmiażdżenie i uszkodzenie tkanek – skóra może pęknąć, a brzegi rany są posiniaczone i zgniecione. Krwawienie z rany tłuczonej bywa mniej intensywne niż z ciętej, ale uszkodzenia wewnątrz skóry są rozległe. Często towarzyszą jej siniaki oraz obrzęk.
Pierwsza pomoc
Pierwsza pomoc przy ranie tłuczonej wygląda podobnie: należy oczyścić miejsce urazu (często skóra wokół rany jest zabrudzona np. ziemią), zdezynfekować i założyć jałowy opatrunek. Jeśli rana jest duża albo towarzyszy jej silny ból wskutek stłuczenia, wskazana jest wizyta u lekarza. Profesjonalne leczenie może obejmować oczyszczenie rany (np. usunięcie fragmentów skóry) i ocenę, czy nie doszło do uszkodzenia głębszych struktur (nerwów, naczyń). Rany tłuczone goją się stosunkowo wolno i są bardziej podatne na zakażenie, dlatego wymagają starannej higieny i obserwacji podczas gojenia.
Rany kąsane
Rany kąsane (gryzione) powstają w wyniku ugryzienia przez zwierzę. Taki uraz często łączy cechy rany szarpanej, tłuczonej i kłutej (zęby mogą głęboko przebić skórę, jednocześnie szarpiąc ją i miażdżąc). Charakterystyczną cechą ran kąsanych jest bardzo wysokie ryzyko infekcji, ponieważ w ślinie zwierząt znajduje się mnóstwo bakterii. Rany po pogryzieniu zwykle mocno krwawią.
Pierwsza pomoc
Pierwsza pomoc polega na obfitym przemywaniu rany wodą lub solą fizjologiczną przez kilka minut. Następnie ranę należy zdezynfekować środkiem odkażającym i luźno przykryć jałową gazą. Każda rana kąsana powinna zostać zbadana przez lekarza. Konieczna bywa profilaktyka przeciwtężcowa, a w przypadku ugryzienia przez nieznane zwierzę – także podanie szczepionki przeciwko wściekliźnie. Lekarz oczyści ranę (często zostawia się ją otwartą) i zazwyczaj zaleca antybiotyk.
Pierwsza pomoc – wskazówki
Nawet pozornie niewielka rana może prowadzić do groźnych powikłań, jeśli nie zostanie odpowiednio opatrzona. Dlatego warto znać podstawowe zasady udzielania pierwszej pomocy w przypadku skaleczeń, ran ciętych czy kłutych.
Zadbaj o bezpieczeństwo
Jeśli udzielasz pomocy komuś innemu, załóż rękawiczki jednorazowe, by uniknąć kontaktu z krwią. Upewnij się, że nic wam nie zagraża.
Oceń sytuację i ranę
Sprawdź, jak duża i głęboka jest rana oraz gdzie się znajduje. Jeśli jest poważna – bardzo głęboka, silnie krwawiąca, zlokalizowana w okolicy szyi, klatki piersiowej lub brzucha – niezwłocznie wezwij pomoc medyczną (nr 112).
Tamuj krwawienie
Uciśnij krwawiące miejsce jałowym gazikiem lub czystą tkaniną. Trzymaj mocny ucisk przez kilka minut. W miarę możliwości unieś zranioną kończynę powyżej serca – to pomoże zmniejszyć krwawienie.
Oczyść ranę
Delikatnie opłucz zranione miejsce chłodną, bieżącą wodą (lub solą fizjologiczną). Usuń widoczne zabrudzenia ze skóry wokół rany. Nie pocieraj mocno rany.
Zdezynfekuj
Zastosuj na ranę preparat odkażający (antyseptyczny), np. spray zawierający oktenidynę, taki jak lek octenisept® spray. Unikaj spirytusu, wody utlenionej czy jodyny – te środki mogą uszkadzać tkanki świeżej rany i opóźnić gojenie.
Załóż odpowiedni opatrunek
Małe skaleczenia wystarczy osłonić plastrem z opatrunkiem. Większe rany przykryj sterylną gazą i zabandażuj. Opatrunek powinien przylegać, ale nie może być zbyt ciasny (nie tamuj dopływu krwi!). Jeśli krew przesiąka przez opatrunek, nie zdejmuj go – dołóż kolejną warstwę gazy i bandaża na wierzch.
Nie usuwaj ciał obcych z rany
Jeśli w ranę jest wbity obiekt (szkło, nóż, metalowy przedmiot), nie wyciągaj go samodzielnie, ponieważ może tamować krwawienie. Zabezpiecz wystającą część, owijając ją delikatnie gazą, i poczekaj na przybycie lekarza lub jedź na SOR.
Obserwuj i jeśli trzeba, zgłoś się do lekarza
Przez kolejne dni obserwuj, jak wygląda miejsce zranienia. Jeśli pojawią się objawy infekcji (zaczerwienienie, obrzęk, ropna wydzielina, gorączka) lub rana nie będzie się goić, zgłoś się do lekarza. Skontaktuj się z nim także wtedy, jeśli rana była głęboka, silnie zabrudzona albo po ugryzieniu zwierzęcia. Może być potrzebna specjalistyczna pomoc.
Najczęściej zadawane pytania
Małe, powierzchowne skaleczenia i otarcia można pozostawić odsłonięte, aby wyschły na powietrzu – wówczas utworzy się ochronny strup. Jeśli jednak istnieje ryzyko, że rana się zabrudzi albo będzie ocierana przez ubranie, lepiej założyć plaster lub niewielki opatrunek. Ważne, by zmieniać go regularnie, gdyż to sprzyja gojeniu.
Na zakażenie wskazują oznaki stanu zapalnego: narastające zaczerwienienie skóry wokół rany, obrzęk i ocieplenie tej okolicy oraz ból. Niepokojącym sygnałem jest też pojawienie się ropnej wydzieliny (żółtawych lub zielonkawych treści) o nieprzyjemnym zapachu. Objawom miejscowym mogą towarzyszyć symptomy ogólne, takie jak gorączka, dreszcze, powiększenie okolicznych węzłów chłonnych czy złe samopoczucie.
Profilaktyczny zastrzyk (szczepionka) przeciwko tężcowi jest zalecany, jeśli istnieje ryzyko zakażenia. Dotyczy to głównie głębokich ran zabrudzonych ziemią, rdzą lub odchodami zwierząt, a także ran kąsanych. Dawkę przypominającą szczepionki zwykle podaje się, gdy od ostatniego szczepienia minęło więcej niż 5–10 lat lub gdy poszkodowany nie był w ogóle szczepiony. W sytuacji takiego zranienia lekarz oceni, czy wymagana jest profilaktyka przeciwtężcowa (czasami podaje się także gotową immunoglobulinę przeciwtężcową).
Bibliografia:
- A. Citko, Wybrane aspekty leczenia ran powierzchownych, „Lek w Polsce” 2020, nr 30 (3), s. 45-48.
- Sopata M., Jawień A., Mrozikiewicz-Rakowska B., Augusewicz Z., Bakowska M. i in., Wytyczne postępowania miejscowego w ranach niezakażonych, zagrożonych infekcją oraz zakażonych – przegląd dostępnych substancji przeciwdrobnoustrojowych stosowanych w leczeniu ran. Zalecenia Polskiego Towarzystwa Leczenia Ran, „Leczenie Ran” 2020, nr 17 (1), s. 1–21, doi: https://doi.org/10.5114/lr.2020.96820 [dostęp 06.2025].
- Sierżęga M., Gojenie się ran, [w:] Szmidt J., Kużdzała J. (red), Podstawy chirurgii, tom I, Medycyna Praktyczna, Kraków 2022, s. 153–184.
- World Health Organization, Guidelines for Wound Management in the Community Setting, WHO 2019.