Jak postępować z raną w jamie ustnej?

Jakie są najczęstsze przyczyny ran w jamie ustnej?

Urazy błony śluzowej jamy ustnej są bardzo powszechne, ponieważ jej delikatna struktura łatwo ulega podrażnieniu i uszkodzeniom. Wiele z nich powstaje na skutek codziennych, pozornie niegroźnych sytuacji. Niewielkie ranki na policzkach, języku czy dziąsłach mogą być bolesne i dokuczliwe, ponieważ w jamie ustnej stale mają kontakt ze śliną, jedzeniem oraz zmianami temperatury. Choć większość takich uszkodzeń goi się samoistnie w ciągu 7–10 dni, warto wiedzieć, skąd się biorą i jak ich unikać.

Do najczęstszych przyczyn należą urazy mechaniczne, które powstają np. podczas przygryzienia policzka lub języka, nagłego ruchu szczoteczki do zębów czy uderzenia sztućcem. Tego rodzaju uszkodzenia często pojawiają się w trakcie jedzenia lub mówienia, zwłaszcza gdy śluzówka jest już lekko podrażniona.

Częstym źródłem ran są także aparaty ortodontyczne i protezy. Wystające druty, zamki lub krawędzie protezy potrafią regularnie ocierać tę samą powierzchnię błony śluzowej, prowadząc do powstania przewlekle drażnionych, bolesnych owrzodzeń. W pierwszych tygodniach leczenia ortodontycznego albo po założeniu nowej protezy takie mikrourazy mogą być częste.

Powodem mogą być także oparzenia termiczne, do których dochodzi po kontakcie śluzówki ze zbyt gorącym napojem lub posiłkiem. Łyk gorącej kawy, kęs dopiero co wyjętego z pieca jedzenia może błyskawicznie uszkodzić delikatny nabłonek, powodując zaczerwienienie, pęcherze lub bolesne nadżerki.

Urazy błony śluzowej pojawiają się także po zabiegach stomatologicznych – po usunięciu zęba, nacięciu ropnia czy szyciu dziąsła. W takich sytuacjach rana jest elementem procesu leczenia i wymaga odpowiedniej pielęgnacji, aby goiła się prawidłowo.

Choć większość drobnych uszkodzeń znika samoistnie w ciągu kilku dni, warto obserwować ranę i odpowiednio o nią dbać, aby uniknąć nadkażenia lub przedłużonego gojenia.

Pierwsza pomoc – co zrobić od razu po urazie jamy ustnej?

Bezpośrednio po urazie jamy ustnej:

1. zatrzymaj krwawienie – przyłóż jałowy gazik lub czysty kompres do rany (np. na języku czy wardze) i dociśnij przez kilka minut. Staraj się nie połykać krwi – jeśli jest jej dużo, wypluj ją;
2. przepłucz jamę ustną – użyj chłodnej wody albo roztworu soli (pół łyżeczki soli na szklankę przegotowanej, ostudzonej wody). Płukanie pomaga usunąć resztki jedzenia, zmniejsza ryzyko zakażenia i trochę łagodzi ból;
3. schładzaj miejsce urazu – przy przegryzieniu języka czy wargi pomocne mogą być kostki lodu ssane powoli lub zimny okład przyłożony z zewnątrz (np. do policzka). Zmniejsza to obrzęk i ból;
4. oceń głębokość rany – jeśli rana jest szeroko rozchylona, bardzo głęboka, przechodzi przez całą wargę, nie przestaje mocno krwawić – to sygnał, że może wymagać szycia. Wtedy lepiej nie czekać, tylko zgłosić się na SOR lub do stomatologa.

Pielęgnacja rany w jamie ustnej w kolejnych dniach

Dalsza pielęgnacja rany polega przede wszystkim na utrzymaniu właściwej higieny i ograniczeniu podrażnień, aby organizm mógł spokojnie rozpocząć proces gojenia. Warto myć zęby miękką szczoteczką, ostrożnie omijając uszkodzone miejsce, ponieważ nagromadzona płytka bakteryjna i resztki jedzenia sprzyjają stanowi zapalnemu.

Dobrze działa również płukanie jamy ustnej roztworem soli lub specjalnym płynem przeznaczonym do stosowania po zabiegach stomatologicznych, najlepiej bez alkoholu. W tym czasie dieta powinna być łagodna – unikaj bardzo gorących, kwaśnych, ostrych czy słonych potraw, które mogłyby dodatkowo drażnić ranę. Zamiast tego wybieraj jogurty, przeciery, letnie zupy czy miękkie pieczywo. Nie skub gojącej się rany, nawet jeśli tworzy się na niej białawy nalot – jest to naturalna warstwa ochronna. W razie zwiększenia dolegliwości bólowych możesz sięgnąć po miejscowe żele łagodzące lub doustne środki przeciwbólowe zalecone przez lekarza. Zwykle po 3–4 dniach powinno nastąpić wyraźne złagodzenie dolegliwości; jeśli tak się nie stanie, skonsultuj się ze specjalistą.

Jaką rolę odgrywają płyny antyseptyczne?

W jamie ustnej trudno mówić o „sterylności” – flora bakteryjna jest naturalna. Przy ranach czy po zabiegach stomatologicznych pomocne są płyny antyseptyczne, które przejściowo zmniejszają liczbę bakterii i ograniczają stan zapalny. Najczęściej stosuje się:

• płyny z chlorheksydyną,
• preparaty na bazie oktenidyny, takie jak lek octenisept® spray czy lek octenisept® oral mono – antyseptyczny płyn do płukania jamy ustnej.

Lek octenisept® spray jest lekiem przeznaczonym do dezynfekcji skóry i błon śluzowych, w tym jamy ustnej – np. przy aftach, podrażnieniach od aparatu ortodontycznego czy protez. Z kolei lek octenisept® oral mono to płyn do płukania jamy ustnej z oktenidyną, opracowany specjalnie do czasowego zmniejszania liczby bakterii w jamie ustnej i hamowania tworzenia się płytki nazębnej.

Jak to wygląda w praktyce?

• octenisept® spray – lekarz może zalecić punktowe pędzlowanie rany (afty, otarcia) jałowym gazikiem nasączonym lekiem lub krótkotrwałe płukanie niewielką objętością, którą po 20–30 sekundach należy dokładnie wypluć (nie połykać!);
• octenisept® oral mono – stosuje się 2 razy dziennie przez ograniczony czas (np. 5 dni) do płukania jamy ustnej np. po zabiegach lub przy zwiększonym ryzyku infekcji.

Czego unikać przy gojeniu rany w jamie ustnej?

W okresie gojenia błony śluzowej zachowaj ostrożność i unikaj działań, które mogą spowolnić regenerację lub dodatkowo podrażnić ranę. Zrezygnuj z płynów do płukania ust zawierających wysokie stężenie alkoholu, ponieważ mogą wysuszać śluzówkę i nasilać ból. Zdecydowanie niewskazane są również domowe metody, takie jak czysty spirytus czy woda utleniona – choć mają opinię środków dezynfekujących, w rzeczywistości mogą uszkadzać zdrowe komórki i utrudniać gojenie.

Zrezygnuj też z używek – dym tytoniowy oraz alkohol silnie podrażniają jamę ustną i wyraźnie wydłużają czas regeneracji.

Kiedy iść do lekarza lub dentysty?

Koniecznie zgłoś się do specjalisty, jeśli:

• krwawienie z rany nie ustępuje – jeśli mimo ucisku i upływu kilku–kilkunastu minut rana nadal intensywnie krwawi, może to świadczyć o uszkodzeniu większego naczynia lub zaburzeniach krzepnięcia;
• rana jest głęboka, szeroko się rozchodzi, przechodzi przez całą wargę lub język – tego typu uszkodzenia często wymagają szycia, aby zapobiec powstawaniu blizn, przywrócić prawidłowy kształt tkanek i umożliwić im prawidłowe gojenie;
• po 7–10 dniach nie ma poprawy albo zmiana powiększa się lub jest bardzo bolesna – większość niewielkich ran w jamie ustnej goi się w ciągu tygodnia. Brak poprawy może oznaczać zaburzenia gojenia, nadkażenie lub potrzebę zmiany sposobu leczenia;
• pojawiają się objawy zakażenia: gorączka, ropna wydzielina, nieprzyjemny zapach z ust – takie symptomy wskazują, że w ranie rozwija się infekcja, która bez odpowiedniego leczenia może się rozszerzać na inne struktury jamy ustnej;
• uraz powstał w wyniku dużej siły – przy uderzeniu w twarz, upadku lub innym urazie o dużej energii może dojść do złamania żuchwy, uszkodzenia kości twarzoczaszki lub pęknięcia zębów. Wymaga to pilnej diagnostyki, a czasem leczenia chirurgicznego.

Najczęściej zadawane pytania

Bibliografia

1. World Health Organization, Guidelines for Wound Management in the Community Setting, WHO, 2019.
2. Citko A., Wybrane aspekty leczenia ran powierzchownych, Lek w Polsce 2020, 30(3): 45-48.
3. Sopata M, Jawień A. i in., Wytyczne postępowania miejscowego w ranach niezakażonych, zagrożonych infekcją oraz zakażonych – przegląd dostępnych substancji przeciwdrobnoustrojowych stosowanych w leczeniu ran. Zalecenia Polskiego Towarzystwa Leczenia Ran, Leczenie Ran 2020;17(1):1-21. doi: https://doi.org/10.5114/lr.2020.96820 [dostęp 11.2025].
4. Nowak M, Górska R. Współczesne poglądy na etiopatogenezę aft nawracających (RAS). “Nowa Stomatologia” 2011;(1):35–38.
5. Radwan-Oczko M. i in., Kliniczne aspekty leczenia farmakologicznego zmian błony śluzowej jamy ustnej, Wydawnictwo Uniwersytetu Medycznego im. Piastów Śląskich we Wrocławiu, Wrocław 2021.