Jakie są główne cele bandażowania?
Bandażowanie to jedna z podstawowych technik pierwszej pomocy, która pełni kilka istotnych funkcji. Przede wszystkim bandaż pomaga utrzymać opatrunek na swoim miejscu, co jest szczególnie ważne w przypadku ran zabezpieczonych jałową gazą – dzięki temu ochrona przed zabrudzeniem czy zakażeniem jest skuteczniejsza. W wielu sytuacjach bandaż stosuje się również po to, aby zapewnić delikatny ucisk, który ogranicza krwawienie, redukuje obrzęk lub wspiera terapię uciskową przy schorzeniach żylnych.
Bandaż może też pełnić funkcję stabilizującą, pomagając odciążyć uszkodzone stawy lub mięśnie, na przykład po skręceniu czy bolesnym nadwyrężeniu. W niektórych przypadkach używa się go także do unieruchomienia i podparcia kończyny, zwłaszcza gdy z bandaża trójkątnego wykonuje się temblak. Prawidłowo założony może chronić skórę przed otarciami, np. kiedy znajduje się pod szyną unieruchamiającą czy ortezą.
Zanim jednak sięgniesz po bandaż, warto zatrzymać się na moment i ocenić sytuację. Jeśli istnieje podejrzenie złamania lub rana jest bardzo głęboka, priorytetem jest wezwanie pomocy medycznej. Gdy doszło do przerwania ciągłości skóry, najpierw należy oczyścić i zdezynfekować ranę, np. solą fizjologiczną i lekiem octenisept® spray, założyć jałowy opatrunek, a dopiero potem zabezpieczyć całość bandażem. Dzięki temu rana ma lepsze warunki do gojenia.
Rodzaje bandaży i ich zastosowanie
Istnieje kilka rodzajów bandaży. Jak wspomniano wcześniej, każdy typ pełni nieco inną funkcję – jedne najlepiej stabilizują stawy, inne utrzymują opatrunek, a jeszcze inne zapewniają kontrolowaną kompresję potrzebną przy obrzękach czy problemach żylnych.
Bandaż dziany (gazowy, rolowy)
To klasyczna, najczęściej spotykana forma bandaża, wykonana z lekkiej gazy i dostępna w postaci wąskich rolek. Świetnie sprawdza się do utrwalania opatrunku na ranie – dzięki swojej przewiewności i delikatnej strukturze pozwala skórze oddychać, a jednocześnie stabilnie utrzymuje gazę jałową w miejscu. Zapewnia jedynie lekki ucisk, dlatego używa się go raczej do zabezpieczania ran niż do mocnej kompresji.
Bandaż elastyczny
To bandaż wykonany z materiałów rozciągliwych, dzięki czemu dobrze dopasowuje się do kształtu kończyny. Najczęściej stosuje się go do wsparcia stawów i mięśni, np. przy skręceniach, nadwyrężeniach czy niewielkich obrzękach, a także do uzyskania łagodnej kompresji. Wymaga jednak ostrożności – zbyt mocne naciągnięcie może zaburzyć krążenie, dlatego po założeniu warto sprawdzić kolor skóry, temperaturę i czucie w palcach.
Bandaże kompresyjne
To specjalistyczne bandaże – krótko rozciągliwe lub długo rozciągliwe – stosowane przede wszystkim w terapii przewlekłej niewydolności żylnej, obrzęków oraz w leczeniu owrzodzeń żylnych. Zapewniają kontrolowany i precyzyjny ucisk, który poprawia odpływ krwi żylnej i zmniejsza zastój w nogach. Ich właściwe dobranie oraz technika bandażowania są kluczowe, dlatego w wielu przypadkach najlepiej, aby zajmował się tym lekarz lub doświadczona pielęgniarka.
Bandaż trójkątny
To duża chusta o kształcie trójkąta, niezwykle uniwersalna w nagłych sytuacjach. Najczęściej wykorzystuje się ją do wykonania temblaka, który unieruchamia i odciąża kończynę górną, ale nadaje się także do zabezpieczenia głowy, stabilizacji ramienia czy doraźnego unieruchomienia kończyn. Jest prosty w użyciu i bardzo pomocny w pierwszej pomocy.
Bandaż tubularny (rękaw)
To elastyczna „rękawowa” osłona, którą nakłada się przez nasunięcie na palec, nadgarstek, łydkę czy inną wąską część kończyny. Dobrze sprawdza się do podtrzymywania opatrunku w trudno dostępnych miejscach, a także przy lekkiej kompresji w obrębie palców lub końców paliczków. Jest wygodny, szybki w aplikacji i nie wymaga użycia żadnych spinek czy plastrów, co czyni go praktycznym rozwiązaniem w codziennej pielęgnacji ran.
Ogólne zasady prawidłowego bandażowania
Niezależnie od typu bandaża, pamiętaj o kilku uniwersalnych zasadach:
- bandażuj od części dalszej do bliższej – np. od dłoni w stronę łokcia, od stopy w stronę kolana;
- zachowaj równomierne napięcie – bandaż nie może „uciskać jak opaska” w jednym miejscu i być luźny w innym;
- każdy kolejny „obrót” powinien zakrywać ok. 1/3–1/2 poprzedniego – zapobiega to zsuwaniu;
- po założeniu bandaża sprawdź krążenie: czy palce nie bledną lub nie sinieją, czy jest zachowane czucie, czy skóra nie pozostaje zbyt chłodna.
Jeśli pojawi się ból, drętwienie, mrowienie lub zblednięcie palców – rozluźnij bandaż. Jego końcówkę możesz zabezpieczyć spinką, plastrem lub wiązaniem w miejscu, gdzie nie będzie uwierać.
Jak zakładać bandaż? Proste przykłady – ręka, staw skokowy, głowa
Technika bandażowania powinna być dopasowana do miejsca urazu. Poniżej znajdziesz kilka przykładów.
Bandażowanie ręki z opatrunkiem na ranie
W przypadku rany na ręce najważniejsze jest wcześniejsze jej zabezpieczenie. Najpierw umieść na skórze jałowy opatrunek – najlepiej po dokładnym oczyszczeniu i dezynfekcji, np. przy użyciu octenisept® spray. Następnie przyłóż początek bandaża w okolicy nadgarstka i wykonaj kilka okrążeń, aby stabilnie go „zaczepić”. Później prowadź bandaż spiralnie ku górze, w stronę łokcia, każdą kolejną warstwą zachodząc na poprzednią mniej więcej w jednej trzeciej jej szerokości. Kiedy dotrzesz ponad miejsce rany, umocuj końcówkę bandaża tak, aby opatrunek był stabilny i nie przesuwał się podczas ruchu dłoni.
Bandaż elastyczny przy skręceniu stawu skokowego
Zacznij od owinięcia bandaża wokół śródstopia, wykonując kilka stabilizujących okrążeń. Następnie poprowadź bandaż pod piętą i kontynuuj w górę, przechodząc przez kostkę i tworząc charakterystyczny wzór „ósemki” – raz wokół stopy, raz wokół podudzia. Napięcie bandaża powinno być największe w okolicy stopy, a w miarę bandażowania w górę nieco się zmniejszać. Po zakończeniu sprawdź wygląd palców: powinny być ciepłe, o naturalnym kolorze i normalnym czuciu, co świadczy o prawidłowym krążeniu.
Bandaż trójkątny jako temblak
Temblak z bandaża trójkątnego to szybki i skuteczny sposób na unieruchomienie przedramienia. Najpierw rozwiń bandaż i ustaw jego najdłuższy bok wzdłuż tułowia osoby poszkodowanej. Następnie ugnij jej łokieć pod kątem około 90° i ułóż przedramię na materiale. Dwa górne końce bandaża zawiąż na karku, tworząc wygodne podparcie, a dolny róg podwiąż lekko przy łokciu, aby całość była stabilna. Prawidłowo założony temblak powinien utrzymywać dłoń nieco wyżej niż łokieć – taka pozycja ułatwia odpływ krwi i pomaga zmniejszyć narastający obrzęk.
Najczęściej zadawane pytania
Nie. Na ranę zawsze najpierw zakłada się jałowy opatrunek (gazik, kompres). Bandaż służy do utrzymania opatrunku i ewentualnej kompresji, a nie zastępuje kontaktu rany z jałowym materiałem. Przed opatrzeniem dobrze jest także odkazić ranę – np. lekiem octenisept® spray, który nie piecze i nie uszkadza tkanki.
W urazach (skręcenia, nadwyrężenia) zwykle nosi się go w ciągu dnia, zdejmując na noc – chyba że lekarz zaleci inaczej. Jeśli bandaż jest przemoczony lub brudny – trzeba go zdjąć, wyprać lub wymienić. Przy bólach, mrowieniu czy zmianie koloru skóry bandaż należy natychmiast rozluźnić.
Nie. Leczenie niewydolności żylnej wymaga prawidłowo dobranego ucisku – stosuje się specjalne bandaże lub pończochy kompresyjne według klasy ucisku. Samodzielnie założony, mocno naciągnięty bandaż elastyczny może zrobić więcej szkody niż pożytku – lepiej skonsultować się z lekarzem lub pielęgniarką.
Bibliografia
- Kuberka I., Opatrunki specjalistyczne w leczeniu ran zakażonych i z ryzykiem zakażenia, „Leczenie ran”, 2023; 20 (1) s. 13–18, DOI: https://doi.org/10.5114/lr.2023.125918.
- Fedak M., Jaciubek M, Bandażowanie – Podręcznik desmurgii dla studentów pielęgniarstwa, Wydawnictwo Edra Urban & Partner, Wrocław 2020.
- World Health Organization, Guidelines for Wound Management in the Community Setting, WHO, 2019.
- Citko A., Wybrane aspekty leczenia ran powierzchownych, Lek w Polsce 2020, 30(3): 45-48.
- Biegaj M., Oktenidyna w leczeniu ran, https://www.akademiamedycyny.pl/wp-content/uploads/2017/09/7.pdf [dostęp 11.2025].