Czym jest martwica skóry?
Martwica skóry to nieodwracalne obumarcie komórek w określonym obszarze. Oznacza to, że komórki przestają być ukrwione i odżywiane, ich struktura ulega zniszczeniu, a organizm nie jest już w stanie ich „naprawić”. Z czasem taki fragment skóry zmienia kolor (żółtawy, brunatny, czarny), twardnieje, traci czucie i staje się podatny na kolonizację przez bakterie.
Martwica może dotyczyć tylko powierzchniowych warstw skóry, ale może też obejmować tkankę podskórną, mięśnie, a nawet powięź czy kość. W ciężkich przypadkach (np. w martwiczym zapaleniu powięzi czy ciężkich odmrożeniach) mamy do czynienia z rozległym zniszczeniem tkanek, które zagraża nie tylko kończynie, ale i życiu pacjenta.
Dlaczego dochodzi do martwicy – najczęstsze przyczyny
Martwica prawie zawsze jest konsekwencją znacznego niedokrwienia lub ciężkiego uszkodzenia tkanek. Najczęstsze przyczyny to:
Niedokrwienie tętnicze
Gdy tętnice zostają zwężone lub zamknięte (np. przez miażdżycę, zakrzep, zator), krew nie dopływa do tkanek. Komórki pozbawione tlenu i składników odżywczych obumierają. Typowy przykład to martwicze owrzodzenia stóp u osób z zaawansowaną miażdżycą lub tzw. stopa cukrzycowa.
Zaburzenia żylne
W przewlekłej niewydolności żylnej (żylaki, przebyta zakrzepica) dochodzi do przewlekłego zastoju krwi w nogach. Skóra i tkanki słabiej się odżywiają, stają się podatne na uszkodzenia, a w obrębie przewlekłych owrzodzeń żylnych mogą pojawiać się ogniska martwicy.
Uciski i odleżyny
Długotrwały nacisk (np. u osoby unieruchomionej w łóżku) powoduje uciśnięcie naczyń. Tkanka obumiera, a na skórze mogą pojawiać się odleżyny z różnym stopniem martwicy.
Infekcje
W ciężkich zakażeniach tkanek miękkich (takich jak martwicze zapalenie powięzi) toksyny bakterii i gwałtowny stan zapalny prowadzą do bardzo szybkiego niszczenia skóry i mięśni. To stany zagrożenia życia, wymagające natychmiastowej interwencji chirurgicznej i intensywnej antybiotykoterapii.
Oparzenia i odmrożenia
Wysoka temperatura, prąd elektryczny lub bardzo niska temperatura (głębokie odmrożenia) bezpośrednio niszczą białka komórkowe, co skutkuje martwicą skóry i tkanek głębszych.
Urazy mechaniczne i zmiażdżenia
Silne zmiażdżenie tkanek (np. w wypadku komunikacyjnym) może doprowadzić do ich niedokrwienia i późniejszej martwicy.
Substancje toksyczne i leki
Niektóre substancje chemiczne oraz leki wstrzyknięte poza naczynie (np. niektóre cytostatyki) mogą wywołać martwicę w miejscu podania.
Jak rozpoznać martwicę skóry?
Objawy martwicy skóry mogą różnić się w zależności od jej przyczyny i rozległości, jednak najczęściej uwagę zwraca zmieniony kolor skóry – od żółtawego czy brunatnego po szary lub zupełnie czarny odcień. W miejscu uszkodzenia może pojawić się twardy, suchy, czarny strup świadczący o martwicy suchej albo też miękki, wilgotny, o nieprzyjemnym zapachu.
Charakterystyczne jest także zmniejszenie lub całkowity brak czucia w martwym fragmencie skóry, natomiast tkanki wokół zmiany stają się bolesne, zaczerwienione i obrzęknięte, często z towarzyszącym wyciekiem wydzieliny, niekiedy ropnej.
Na czym polega leczenie martwicy?
Leczenie martwicy jest złożone i zawsze powinno być prowadzone pod nadzorem lekarza.
1. Usunięcie martwiczej tkanki (debridement)
Podstawowym postępowaniem jest usunięcie martwej tkanki, ponieważ martwica stanowi środowisko dla bakterii, blokuje gojenie i utrudnia ocenę rzeczywistego zasięgu uszkodzenia.
Stosuje się różne metody debridementu:
- debridement chirurgiczny – wykonywany przez chirurga lub lekarza specjalizującego się w leczeniu ran. Za pomocą skalpela, nożyczek lub łyżeczki chirurgicznej usuwa się martwe, przebarwione, nieukrwione tkanki aż do poziomu zdrowej, krwawiącej powierzchni. To najszybsza i najskuteczniejsza metoda – standard w przypadku rozległej martwicy, zakażenia, martwiczego zapalenia powięzi czy zgorzeli;
- debridement mechaniczny – fizyczne usuwanie martwicy poprzez płukanie rany strumieniem roztworu (irygacja pod ciśnieniem), delikatne opracowywanie jałową gazą, stosowanie specjalnych opatrunków z właściwościami „ściągającymi” martwe tkanki;
- debridement autolityczny – wykorzystuje naturalne enzymy zawarte w wysięku rany. Stosuje się opatrunki utrzymujące wilgotne środowisko (hydrożele, hydrokoloidy, folie poliuretanowe), które „rozmiękczają” martwicę, pozwalając organizmowi stopniowo ją rozpuścić. Jest to metoda łagodna, mało bolesna, ale dość wolna, dlatego lepiej sprawdza się przy mniejszych ogniskach martwicy i ranach niezakażonych;
- debridement enzymatyczny – na ranę nakłada się maści zawierające enzymy proteolityczne (np. kolagenazę), które selektywnie rozkładają martwe białka. Metoda ta jest przydatna, gdy nie można wykonać opracowania chirurgicznego;
- debridement biologiczny (larwoterapia) – stosuje się jałowe larwy much (najczęściej Lucilia sericata), które „zjadają” martwą tkankę, oszczędzając zdrowe komórki. To metoda stosowana głównie w wyspecjalizowanych ośrodkach leczenia ran.
2. Leczenie przyczynowe
Samo usunięcie martwiczej tkanki nie wystarczy, jeśli nie usunie się przyczyny, która doprowadziła do jej powstania. Leczenie przyczynowe może być konieczne m.in. w niedokrwieniu kończyn dolnych, w przewlekłej niewydolności żylnej, przy odleżynach czy przy stopie cukrzycowej. Bez opanowania choroby podstawowej martwica będzie nawracać lub gojenie będzie bardzo powolne.
3. Antybiotyki i leczenie ogólne
Jeżeli w ranie z martwicą występują cechy zakażenia (ropna wydzielina, silny ból, gorączka, dreszcze, przyspieszony puls), konieczne jest wdrożenie antybiotykoterapii. W ciężkich zakażeniach (np. martwicze zapalenie powięzi, sepsa) standardem jest natychmiastowe podanie antybiotyków dożylnych o szerokim spektrum działania, równolegle z pilnym chirurgicznym opracowaniem rany.
Czas trwania antybiotykoterapii zależy od rodzaju infekcji i przebiegu klinicznego. W lżejszych przypadkach (np. zakażone owrzodzenie żylne) wystarczy zwykle kilka–kilkanaście dni leczenia doustnego, dobranego na podstawie posiewu z rany. W ciężkich martwiczych zakażeniach leczenie może trwać kilka tygodni i wymaga hospitalizacji, monitorowania parametrów krwi oraz często powtarzanych zabiegów chirurgicznych.
Równolegle prowadzi się leczenie objawowe i wspomagające, takie jak nawadnianie, łagodzenie bólu, wsparcie żywieniowe (dietoterapia).
Rola antyseptyki w pielęgnacji ran z martwicą
Niezależnie od zastosowanych metod chirurgicznych i specjalistycznych, codzienna pielęgnacja rany ma ogromne znaczenie dla powodzenia leczenia. Niezbędne jest:
- oczyszczanie rany – delikatne przepłukanie rany jałowym roztworem soli fizjologicznej, aby usunąć resztki wydzieliny i drobne zanieczyszczenia;
- dezynfekcja – po oczyszczeniu stosuje się preparat antyseptyczny, np. lek octenisept® spray, który zmniejsza liczbę bakterii w ranie i na skórze wokół niej.
Lek octenisept® spray działa na szerokie spektrum bakterii, wirusów i grzybów, jest łagodny dla tkanek – nie uszkadza zdrowych komórek i nie powoduje pieczenia, co ma duże znaczenie przy bolesnych ranach po debridemencie, może być stosowany długotrwale, również w ranach przewlekłych (owrzodzenia żylne, stopa cukrzycowa, odleżyny), zgodnie z zaleceniami lekarza.
Przy każdej zmianie opatrunku ranę po martwicy zwykle oczyszcza się solą fizjologiczną, następnie spryskuje lub przeciera jałowym gazikiemnasączonym lekiem octenisept® spray (również brzegi rany) i po odczekaniu co najmniej 1–2 minut zakłada się odpowiedni opatrunek (hydrożel, pianka itp.).
Pamiętaj: lek octenisept® spray nie zastępuje zabiegu chirurgicznego ani leczenia przyczynowego, ale jest kluczowym elementem codziennej pielęgnacji – zwłaszcza w warunkach domowych, między wizytami kontrolnymi.
Najczęściej zadawane pytania
Niewielkie, powierzchowne obszary martwicy mogą z czasem same się oddzielić (odpaść), ale proces ten jest długi i nieprzewidywalny. Co ważne – zanim to nastąpi, pod martwicą mogą rozwijać się bakterie, dlatego w większości przypadków zaleca się kontrolowane, profesjonalne usunięcie martwicy (debridement) przez lekarza.
Nie. Maści przyspieszające gojenie działają na żywą tkankę; martwa tkanka jest nieaktywna metabolicznie i nie zregeneruje się pod wpływem maści.
Nie. Amputacja jest konieczna tylko wtedy, gdy martwica obejmuje znaczną część kończyny lub gdy mimo leczenia dochodzi do postępującej zgorzeli z zagrożeniem życia. W wielu przypadkach udaje się ograniczyć zabieg do miejscowego wycięcia martwicy, z zachowaniem kończyny.
Jeśli podejrzewasz martwicę, nie próbuj jej samodzielnie usuwać. Zabezpiecz miejsce jałowym, suchym opatrunkiem, nie smaruj niczym „na próbę”, unikaj ucisku (np. ciasnego obuwia przy zmianach na stopie) i jak najszybciej zgłoś się do lekarza.
Bibliografia
- Sopata M, Jawień A. i in., Wytyczne postępowania miejscowego w ranach niezakażonych, zagrożonych infekcją oraz zakażonych – przegląd dostępnych substancji przeciwdrobnoustrojowych stosowanych w leczeniu ran. Zalecenia Polskiego Towarzystwa Leczenia Ran, Leczenie Ran 2020;17(1):1-21. doi: https://doi.org/10.5114/lr.2020.96820 [dostęp 11.2025].
- Sierżęga M., Gojenie się ran, W: Szmidt J, Kużdzała J (red): Podstawy chirurgii. Tom I. Medycyna Praktyczna. Kraków 2022 wyd. 1; ss. 153-184.
- World Health Organization, Guidelines for Wound Management in the Community Setting, WHO, 2019.
- Bazaliński D., Szymańska P., Wójcik A., Urazowe uszkodzenia niepełnej grubości skóry w praktyce – studium czterech przypadków, „Leczenie ran” 2021; 18 (4), s.162–170 DOI: https://doi.org/10.5114/lr.2021.113767.