Dlaczego wybór odpowiedniego opatrunku jest ważny?
Każda rana wymaga odpowiedniej opieki, aby mogła się szybko i prawidłowo zagoić. Kluczowe jest utrzymanie optymalnych warunków w ranie – z jednej strony ochrona przed zabrudzeniem i drobnoustrojami, z drugiej zapobieganie nadmiernemu wysychaniu lub maceracji. Nowoczesne opatrunki specjalistyczne pomagają utrzymać wilgotny, ale jednocześnie czysty mikroklimat rany, przyspieszając procesy naprawcze.
Odpowiednio dobrany opatrunek pełni też funkcję ochronną – zabezpiecza ranę przed dalszymi urazami mechanicznymi oraz przed dostępem bakterii i zanieczyszczeń z zewnątrz. Minimalizuje to ryzyko zakażenia rany i powstania stanu zapalnego. Ponadto dobry opatrunek przyspiesza gojenie, chłonąc nadmiar wysięku (który w nadmiarze mógłby opóźniać regenerację) i utrzymując odpowiednią wilgotność tkanek. Dzięki temu komórki skóry mogą łatwiej się odnawiać, a martwe tkanki ulegają oczyszczeniu.
Nie bez znaczenia jest też komfort pacjenta. Właściwy opatrunek zmniejsza ból (np. dzięki działaniu chłodzącemu opatrunków hydrożelowych) oraz zapobiega podrażnieniom skóry wokół rany. Wybierając opatrunek, warto więc zwrócić uwagę na rodzaj rany i jej potrzeby – inne opatrunki powinno się stosować na drobne skaleczenie, a inne na sączącą się ranę przewlekłą czy oparzenie.
Rodzaje opatrunków na rany
Wyróżnia się wiele rodzajów materiałów opatrunkowych. Podstawowy podział to opatrunki jałowe (sterylne) oraz niejałowe. Ponadto można rozróżnić tradycyjne opatrunki (takie jak gaza i bandaż czy plaster z opatrunkiem) oraz opatrunki specjalistyczne.
Opatrunki jałowe i niejałowe
Opatrunki jałowe (sterylne) to takie, które zostały poddane sterylizacji i są całkowicie pozbawione bakterii, wirusów, grzybów oraz innych patogenów. Stosuje się je na świeże, otwarte rany, oparzenia oraz poważniejsze urazy – wszędzie tam, gdzie istnieje wysokie ryzyko zakażenia. Przykładem opatrunków jałowych są wyjałowione kompresy gazowe, sterylne bandaże, specjalistyczne opatrunki hydrożelowe, piankowe, foliowe czy alginianowe.
Opatrunki niejałowe nie przeszły procesu sterylizacji, co oznacza, że nie są całkowicie wolne od mikroorganizmów. Materiały niejałowe (bandaż, chusta) mogą służyć jako opatrunek podtrzymujący lub uciskowy, nie mając bezpośredniego kontaktu z otwartą raną.
Tradycyjne opatrunki (gaza, bandaż, plaster)
Do tradycyjnych opatrunków należą przede wszystkim:
- jałowa gaza – chłonny, jałowy kompres nakładany na ranę, który wchłania krew i płyny;
- bandaż – służy do umocowania opatrunku lub ucisku (tamowania krwawienia). Nie leczy rany, pełni tylko funkcję podtrzymującą i ochronną;
- plaster z opatrunkiem – gotowy mały opatrunek z przylepcem, wygodny na drobne skaleczenia. Zapewnia ochronę niewielkiej ranie, ale jego wkładka chłonna jest zbyt mała na większe urazy.
Opatrunki hydrokoloidowe
Opatrunki hydrokoloidowe to jedne z najpopularniejszych nowoczesnych opatrunków aktywnych. Wykonane są z warstwy elastycznego tworzywa (folii poliuretanowej) pokrytej od spodu substancjami żelującymi (tzw. hydrokoloidami). Po nałożeniu na ranę hydrokoloid wchłania wysięk i zamienia go w żel. Tworzy się w ten sposób wilgotne środowisko sprzyjające gojeniu – rana się nie przesusza, a martwe tkanki ulegają upłynnieniu i są samoistnie usuwane.
Opatrunek hydrokoloidowy działa też jak bariera ochronna przed brudem i bakteriami, a jednocześnie przepuszcza gazy i pozwala skórze „oddychać”. Hydrokoloidy świetnie nadają się na rany płytkie o niezbyt dużym wysięku. Często używa się ich na oparzenia (np. pęcherze po oparzeniu), otarcia, odleżyny w początkowym stadium czy drobne rany cięte.
Ważne jest, by opatrunek hydrokoloidowy dobrze przylegał do zdrowej skóry wokół rany – zapewnia to jego szczelność. Przykładowym hydrokoloidem jest popularny opatrunek na pęcherze czy odciski, który po naklejeniu zamienia pęcherz w miękki żel i uśmierza ból.
Opatrunki hydrożelowe
Opatrunki hydrożelowe zawierają bardzo dużą ilość wody w polimerowej siatce żelowej. W praktyce dostępne są jako gotowe kompresy nasączone hydrożelem albo jako żel w tubce do aplikacji na ranę. Hydrożel nawilża wysuszone tkanki i chłodzi ranę, dając efekt przeciwbólowy. Jednocześnie może wchłaniać pewną ilość wydzieliny z rany.
Opatrunki hydrożelowe zaleca się przede wszystkim na rany suche lub z niewielkim wysiękiem, które wymagają nawilżenia – np. trudno gojące się owrzodzenia z martwicą suchą, odleżyny, oparzenia II stopnia czy głębokie rany przewlekłe. Dzięki utrzymaniu wilgoci hydrożele ułatwiają oczyszczanie rany z martwej tkanki i przyspieszają narastanie nowego naskórka.
Hydrożelowy opatrunek wymaga zwykle dodatkowego opatrunku wtórnego (np. gazy lub folii), aby utrzymać go na miejscu, ponieważ sam żel jest mokry i nieprzylepny. Często hydrożel pokrywa się od zewnątrz opatrunkiem okluzyjnym (foliowym lub hydrokoloidowym), by żel nie wysechł. Przykładem jest wyrób medyczny octenisept® żel, który łączy właściwości nawilżające z działaniem ochronnym – po nałożeniu na ranę utrzymuje wilgotne środowisko, zmniejsza odczucie bólu i ryzyko infekcji oraz przyspiesza gojenie.
Opatrunki alginianowe
Opatrunki alginianowe wykonane są z alginianu – naturalnej substancji pozyskiwanej z brązowych alg morskich. Mają formę miękkich płatów lub tamponów z włókniny. Ich główną cechą jest bardzo wysoka chłonność – w kontakcie z płynem (wysiękiem krwawym lub surowiczym) alginian pęcznieje i tworzy miękki żel, jednocześnie pochłaniając dużą ilość wydzieliny. Dzięki temu idealnie nadają się do ran, które mocno się sączą lub lekko krwawią.
Alginiany przyspieszają tamowanie drobnego krwawienia – włókna alginianowe mają właściwości hemostatyczne (pomagają w agregacji płytek krwi). Dlatego często stosuje się je np. przy świeżych ranach z sączącą krwią, w zabiegach stomatologicznych (po ekstrakcji zęba) itp. W ranach przewlekłych (takich jak owrzodzenia) ich zdolność pochłaniania wysięku zapobiega maceracji skóry wokół rany. Dodatkowo utrzymują wilgotne środowisko gojenia. Opatrunki alginianowe wymagają zabezpieczenia opatrunkiem wtórnym (np. opaską lub folią).
Opatrunki piankowe
Opatrunki piankowe (poliuretanowe) to grubsze, gąbczaste opatrunki wykonane ze specjalnej pianki chłonnej. Są miękkie i elastyczne, dzięki czemu dobrze dopasowują się do ciała i amortyzują urazy. Ich główną zaletą jest zdolność pochłaniania dużej ilości wysięku i zatrzymywania go wewnątrz struktury pianki.
Pianki opatrunkowe stosuje się na rany z obfitym wysiękiem, np. niektóre odleżyny, owrzodzenia żylne, miejsca pooperacyjne, które mocno się sączą. Dzięki nim płyn z rany nie wycieka na zewnątrz, co utrzymuje czystość opatrunku i skóry wokół oraz zmniejsza ryzyko infekcji. Opatrunki piankowe zapewniają wilgotne środowisko, ale jednocześnie są zwykle przepuszczalne dla pary wodnej i tlenu, więc rana może „oddychać”.
Większość opatrunków piankowych wymaga zmiany co 1–3 dni (zależnie od nasycenia wysiękiem). Nie przyklejają się do rany, więc są bezbolesne przy zdejmowaniu. Często mają samoprzylepny brzeg lub warstwę silikonową, co ułatwia ich mocowanie na skórze. Sprawdzają się też w opatrywaniu odleżyn – pianka jednocześnie pochłania wydzielinę i łagodzi nacisk na tkanki (działa jak poduszka amortyzująca).
Opatrunki ze srebrem
Opatrunki ze srebrem zawierają w swojej strukturze cząsteczki lub jony srebra, które działają silnie antybakteryjnie. Srebro uwalniane z opatrunku niszczy bakterie w ranie (w tym często oporne szczepy) oraz zapobiega namnażaniu nowych drobnoustrojów. Tego typu opatrunki polecane są szczególnie na rany zakażone lub zagrożone infekcją, np. trudno gojące się przewlekłe owrzodzenia, stopa cukrzycowa, duże oparzenia czy rany z objawami infekcji.
Opatrunki ze srebrem występują w różnych formach: mogą to być gąbki/pianki nasączone srebrem, siateczki i gaziki ze srebrem. Warto pamiętać, że srebro nadaje opatrunkowi ciemny (szary) kolor, a także że intensywne stosowanie srebra może przebarwiać skórę na sinawo – dlatego używa się go głównie w razie potrzeby (przy zakażeniu), a nie profilaktycznie.
Inne opatrunki specjalistyczne
Istnieją także inne specjalistyczne opatrunki stosowane w szczególnych sytuacjach, np. hydrowłókniste (zamieniające się w żel pod wpływem wysięku, do głębokich ran z dużą ilością płynu), enzymatyczne (zawierające enzymy trawiące martwicę w trudno gojących się ranach przewlekłych), z węglem aktywnym (pochłaniające nieprzyjemne zapachy w ranach przewlekłych) czy hemostatyczne (tamujące silne krwawienia, używane np. przez ratowników). W domowej apteczce stosuje się je jednak rzadko – najważniejsze są opatrunki omówione powyżej.
Jak dobrać opatrunek do rodzaju rany?
Wybór opatrunku zależy od charakteru rany. Inny materiał należy zastosować na powierzchowne otarcie na kolanie dziecka, a inny na przewlekłą sączącą się ranę. Najważniejsze czynniki, które warto wziąć pod uwagę, dobierając opatrunek to:
- wielkość i głębokość rany – małe skaleczenie wystarczy osłonić plastrem, natomiast większą, głębszą ranę należy przykryć sterylną gazą lub specjalistycznym opatrunkiem, a następnie zabandażować. Opatrunek powinien pokrywać całą ranę i ok. 1–2 cm skóry wokół. Jeśli rana jest bardzo głęboka, czasem wypełnia się ją opatrunkiem;
- poziom wysięku – rany suche (np. oparzenie słoneczne bez pęcherzy, strup) mogą wymagać nawilżającego opatrunku hydrożelowego, natomiast rany z dużym wysiękiem potrzebują materiału superchłonnego (piankowego lub alginianowego). Zbyt obfity wysięk powinien zostać odpowiednio zmniejszony, aby nie doszło do maceracji skóry wokół rany, ale też nie można dopuścić do całkowitego wyschnięcia rany – trzeba zachować równowagę wilgotności;
- obecność infekcji lub ryzyko zakażenia – jeżeli rana jest zakażona (ropa, zaczerwienienie, obrzęk, gorąca skóra) lub pacjent ma obniżoną odporność, warto sięgnąć po opatrunki ze składnikami antybakteryjnymi. W przypadku ran chirurgicznych często stosuje się też profilaktycznie jałowe opatrunki z dodatkiem antyseptycznym;
- lokalizacja rany – na zgięciach (łokieć, kolano) sprawdzą się opatrunki elastyczne, na dłoniach i stopach przydatne są opatrunki wodoodporne (jeśli rana może mieć kontakt z wodą). Rany na twarzy często opatruje się hydrożelem, by były mniej widoczne i delikatne dla skóry;
- częstotliwość zmiany i wygoda – niektóre opatrunki (jak hydrokoloidy) mogą pozostawać na skórze przez kilka dni, inne (jak gaza) trzeba zmieniać codziennie lub częściej. Ważne jest, aby opatrunek wymieniać regularnie.
Jeśli nie mamy pewności, jaki opatrunek zastosować, najlepiej skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą.
Czym dezynfekować ranę przed założeniem opatrunku?
Najbezpieczniej użyć środków antyseptycznych przeznaczonych do ran. Przykładem jest lek octenisept® spray, który skutecznie odkaża, a jednocześnie nie powoduje pieczenia. Unikaj przemywania rany spirytusem salicylowym czy jodyną – preparaty działają drażniąco i mogą opóźniać gojenie. Klasyczna woda utleniona również nie powinna być używana – daje słaby efekt bakteriobójczy, za to może uszkadzać świeże komórki. Najlepiej więc mieć w apteczce nowoczesny preparat do dezynfekcji ran octenisept® spray i użyć go od razu po oczyszczeniu rany z widocznych zabrudzeń.
Najczęściej zadawane pytania
Czy każdą ranę trzeba zakleić opatrunkiem?
Niewielkie, powierzchowne zadrapania lub czyste skaleczenia w miejscu, które nie będzie narażone na zabrudzenie, można pozostawić do wyschnięcia na powietrzu. Pozwoli to utworzyć się naturalnemu strupkowi. Jednak większość ran – zwłaszcza głębszych lub znajdujących się na rękach, stopach czy w miejscach ocieranych przez ubranie – warto zabezpieczyć opatrunkiem. Opatrunek chroni przed infekcją i urazami, a także utrzymuje wilgotne środowisko gojenia, co przyspiesza regenerację skóry.
Jak często powinno się zmieniać opatrunek?
Częstotliwość zmian zależy od rodzaju rany i opatrunku. Tradycyjny gazik z bandażem zwykle zmienia się codziennie, by ocenić stan rany i oczyścić ją na nowo. Nowoczesne opatrunki aktywne (hydrokoloidy, hydrożele, pianki) pozostawia się na ranie nawet kilka dni – zmienia się je, gdy opatrunek przecieka, odkleja się lub zgodnie z zaleceniami producenta. Zbyt częste zmiany niepotrzebnie naruszają gojącą się tkankę, zaś zbyt rzadkie niosą ryzyko infekcji. Zawsze obserwuj opatrunek – jeśli przesiąka (widać dużo wydzieliny) albo brzydko pachnie, należy go zmienić niezwłocznie, niezależnie od ustalonego terminu.
Czy rana goi się szybciej pod opatrunkiem, czy lepiej ją zostawić odkrytą?
Obecne zalecenia wskazują, że gojenie jest efektywniejsze pod opatrunkiem utrzymującym wilgotne środowisko. W wilgotnych warunkach komórki skóry migrują szybciej i łatwiej odbudowują naskórek, a także sprawniej przebiega oczyszczanie rany z obumarłych tkanek. Odkryta rana szybko wysycha i tworzy strup – strup co prawda chroni przed brudem, ale spowalnia regenerację, bo komórki muszą wędrować pod nim. Dlatego opracowano opatrunki, które zastępują naturalny strup wilgotną barierą. Oczywiście bardzo małe zadrapania mogą się zagoić bez opatrunku, ale w przypadku większości ran zastosowanie odpowiedniego opatrunku znacznie przyspiesza proces gojenia i zmniejsza ryzyko powstania widocznej blizny.
Bibliografia
- World Health Organization, Guidelines for Wound Management in the Community Setting, WHO, 2019.
- Sopata M, Jawień A, Mrozikiewicz-Rakowska B, Augusewicz Z, Bakowska M i in. Wytyczne postępowania miejscowego w ranach niezakażonych, zagrożonych infekcją oraz zakażonych – przegląd dostępnych substancji przeciwdrobnoustrojowych stosowanych w leczeniu ran. Zalecenia Polskiego Towarzystwa Leczenia Ran, Leczenie Ran 2020;17(1):1-21. doi: https://doi.org/10.5114/lr.2020.96820 [dostęp 06.2025].
- Jakubowicz O., Fakty i mity w leczeniu ran i oparzeń, https://farmacjapraktyczna.pl/opieka-farmaceutyczna/fakty-i-mity-w-leczeniu-ran-i-oparzen [dostęp 06.2025].
- Grey J. i in., Leczenie ran w praktyce, PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2010.
- Protz K., Moderne Wundversorgung, Wydawnictwo Elsevier, Monachium 2022.
- Kuberka I., Opatrunki specjalistyczne w leczeniu ran zakażonych i z ryzykiem zakażenia, Leczenie Ran 2023; 20 (1): 13–18. DOI: https://doi.org/10.5114/lr.2023.125918.