Czym jest reguła dziewiątek?
Reguła dziewiątek (zwana także regułą Wallace’a) to sposób szybkiej oceny rozległości oparzeń u dorosłych. Polega na podziale powierzchni ciała na kilka obszarów, którym przypisano wartości procentowe będące wielokrotnością dziewięciu.
- Głowa i szyja – razem 9% powierzchni ciała dorosłego.
- Każda kończyna górna (ręka wraz z przedramieniem i ramieniem) – 9% (obie ręce to 2 × 9% = 18%).
- Przednia powierzchnia tułowia – 18% (klatka piersiowa + brzuch).
- Tylna powierzchnia tułowia – 18% (plecy + okolica lędźwiowa i pośladki).
- Każda kończyna dolna (cała noga) – 18% (obie nogi to 2 × 18% = 36%).
- Okolica krocza (krocze i genitalia) – 1%.
Suma powyższych wartości daje 100% powierzchni ciała. Dzięki regule dziewiątek można w kilka sekund oszacować, jaki procent ciała uległ oparzeniu. Przykładowo: oparzenie całej jednej nogi to ok. 18%, oparzenie całej przedniej powierzchni tułowia – 18%, a poparzenie jednej dłoni to około 1% (powierzchnia dłoni osoby poszkodowanej odpowiada mniej więcej 1% powierzchni jego ciała – to tzw. reguła dłoni).
Specyfika oparzeń u dzieci – reguła dziewiątek a wiek
Warto zaznaczyć, że reguła dziewiątek dotyczy przede wszystkim dorosłych. W przypadku dzieci proporcje ciała są inne – głowa dziecka jest większa względem reszty ciała, dlatego u małych pacjentów stosuje się czasem tzw. regułę piątek (powierzchnia głowy i tułowia przyjmuje się po 20%, a kończyn po 10%). W praktyce, dla dokładniejszej oceny u dzieci używa się specjalnych tabel (np. diagram Lund-Browder), które uwzględniają wiek i budowę ciała, np. u dziecka 5-letniego: głowa 18%, każda ręka 9%, tułów przód 18%, tułów tył 18%, każda noga 14%, krocze 1%. U dzieci w wieku 10–15 lat wartości zbliżają się do dorosłych.
Kiedy stosuje się regułę dziewiątek?
Ocena procentowej powierzchni oparzenia jest ważna przy kwalifikacji pacjenta do odpowiedniego leczenia. Przyjmuje się, że oparzenia obejmujące ponad 5–10% powierzchni ciała stanowią zagrożenie dla zdrowia i życia poszkodowanego. Tak rozległe urazy wymagają specjalistycznej pomocy – istnieje ryzyko wystąpienia groźnych powikłań (wstrząs oparzeniowy, odwodnienie, zakażenia). Zgodnie z wytycznymi, pacjenta dorosłego należy przewieźć do centrum leczenia oparzeń, jeśli oparzenie II stopnia przekracza 10% powierzchni ciała lub każde oparzenie III stopnia obejmuje ponad 1% ciała. U dzieci kryteria są inne – już oparzenie II stopnia powyżej 5–10% ciała wymaga leczenia szpitalnego. Regułę dziewiątek stosuje się więc przede wszystkim na etapie pierwszej pomocy i w szpitalu, aby szybko ocenić skalę oparzenia i podjąć decyzję o dalszym postępowaniu (np. wdrożeniu intensywnej terapii płynowej, wezwaniu specjalisty chirurga plastyka).
W praktyce ratownik medyczny w karetce lub lekarz na izbie przyjęć korzysta z reguły dziewiątek, aby określić tzw. powierzchnię oparzenia (TBSA – total body surface area). Jeżeli wynik wskazuje na ciężkie oparzenie, poza zabezpieczeniem podstawowych funkcji życiowych rozpoczyna się już na miejscu przetaczanie płynów dożylnie (aby zapobiec wstrząsowi) oraz ochładzanie i jałowe opatrywanie ran oparzeniowych. Pamiętaj jednak, że nawet pozornie niewielkie oparzenia mogą być groźne, jeśli dotyczą wrażliwych obszarów ciała – np. twarzy, dłoni, stóp, okolic intymnych lub jeśli doszło do oparzenia dróg oddechowych. W takich sytuacjach również konieczna jest pilna pomoc lekarska.
Na co dzień reguła dziewiątek może być przydatna także dla nas – pozwala ocenić, czy poparzenie, którego doznaliśmy, wymaga już kontaktu z lekarzem. Jeśli oparzenie jest małe (np. pęcherz po oparzeniu na dłoni, pojedyncze niewielkie miejsce zaczerwienienia) – co zwykle stanowi mniej niż 1% powierzchni ciała – możemy leczyć je samodzielnie w domu. W takiej sytuacji należy jak najszybciej schłodzić oparzone miejsce chłodną wodą (przez co najmniej 15 minut), następnie delikatnie osuszyć skórę i zdezynfekować poparzoną powierzchnię środkiem antyseptycznym, np. lekiem octenisept® spray. Preparat ten odkaża ranę oparzeniową i zapewnia jej wilgotne środowisko gojenia, nie powodując dodatkowego uszkodzenia skóry. Na oparzenie I lub II stopnia o niewielkim zakresie można także zastosować wyrób medyczny octenisept® żel na oparzenia – hydrożel, który dzięki efektowi chłodzącemu łagodzi odczucie bólu i wspomaga regenerację skóry. Po dezynfekcji nakładamy jałowy, najlepiej hydrożelowy opatrunek.
Jeżeli jednak oparzenie jest rozległe lub znajduje się na twarzy, dłoniach, stopach czy w okolicy stawów, a także gdy poszkodowany odczuwa objawy osłabienia (ryzyko wstrząsu) – należy niezwłocznie wezwać pogotowie. U dzieci nawet stosunkowo niewielkie oparzenia są wskazaniem do konsultacji lekarskiej.
Reguła dłoni (1%) – metoda uzupełniająca
Wspomniana wcześniej reguła dłoni (czasem zwana regułą 1% lub regułą dłoni i palców) to praktyczne uzupełnienie reguły dziewiątek. Dłoń poszkodowanego (łącznie z palcami) powierzchniowo stanowi ok. 1% jego ciała. Można więc nią „zmierzyć” nieregularne lub mniejsze oparzenia.
Kiedy używa się reguły dłoni?
Gdy oparzenia są rozproszone lub obejmują nietypowe fragmenty, których nie da się łatwo podciągnąć pod segmenty z reguły 9, np. oparzenia plackowate na plecach i brzuchu – wtedy liczymy, ile dłoni pacjenta, by je pokryło. Przy oparzeniu połowy przedramienia i dłoni – zamiast szacować procent ręki, także można przyłożyć dłoń i ocenić np. że to 2 dłonie (czyli 2%).
Trzeba pamiętać, żeby używać dłoni poszkodowanego, nie swojej – u małego dziecka Twoja dłoń to kilka % jego ciała.
Przykład
Dziecko oparzyło się wrzątkiem – ma kilka wysp oparzeń na udach i brzuchu. Weź jego dłoń, przyłóż do pierwszej plamy – załóżmy, że mieści się na niej jego 1 dłoń, do drugiej – 2 dłonie, do trzeciej – pół dłoni. Sumujesz i otrzymujesz 3,5% TBSA.
Reguła dłoni jest też zalecana, gdy mamy do czynienia z oparzeniami <15%. Wtedy precyzja reguły 9 jest mała. Regułą dłoni możesz ocenić np. 4% oparzenie ciała dość dokładnie.
Dlaczego ocena powierzchni oparzenia jest ważna?
Ocena, jak duża część ciała uległa oparzeniu, przekłada się na ocenę stanu pacjenta. Rozległe oparzenia (>15–20% TBSA u dorosłego) mogą prowadzić do wstrząsu oparzeniowego – ciężkiego stanu spowodowanego m.in. utratą płynów przez poparzoną skórę, zakażeń i innych powikłań. Odsetek oparzonej powierzchni ciała jest jednym z kryteriów decydujących o tym, czy pacjent wymaga specjalistycznego leczenia w centrum oparzeń (tzw. oddziale oparzeniowym).
Według wytycznych (np. Amerykańskiego Towarzystwa Oparzeń – ABA) przyjmuje się, że:
- oparzenia II stopnia przekraczające 10% powierzchni ciała u dorosłych (lub >5% u dzieci) to wskazanie do leczenia w szpitalu, najlepiej na oddziale oparzeń;
- każde oparzenie III stopnia, jeśli jest większe niż kilka procent, również wymaga specjalistycznej opieki;
- oparzenia mniejsze (np. 5% II stopnia u dorosłego) można zwykle leczyć ambulatoryjnie.
Ponadto procent TBSA służy do wyliczenia w szpitalu, ile płynów dożylnie należy podać pacjentowi.
Także rokowanie zależy od rozległości: im większy % TBSA, tym większe jest ryzyko powikłań, np. oparzenie >50% ciała to stan krytyczny, >80% jest obarczone bardzo wysoką śmiertelnością. Ocena powierzchni oparzenia to podstawa do zaklasyfikowania pacjenta do odpowiedniego poziomu opieki i wdrożenia właściwego leczenia. Reguła dziewiątek umożliwia tę ocenę bardzo szybko.
Najczęściej zadawane pytania
Zależy to od stopnia oparzeń i wieku pacjenta, ale ogólnie: każde oparzenie II lub III stopnia przekraczające 10% TBSA u dorosłego (lub >5% u dziecka) wymaga hospitalizacji – najlepiej na oddziale oparzeń. Oparzenia mniejsze w określonych lokalizacjach (twarz, ręce, stopy, krocze) lub oparzenia III stopnia nawet na małym obszarze także kwalifikują się do leczenia szpitalnego. W praktyce wielu specjalistów zaleca przyjęcie do szpitala już przy oparzeniu 5–10% II stopnia u dorosłych, aby zapewnić właściwą pielęgnację i ewentualnie płynoterapię dożylną. U dzieci i osób starszych progi są niższe – zaleca się hospitalizację przy >5% TBSA II stopnia, ponieważ ryzyko powikłań jest większe. Ostateczną decyzję podejmuje lekarz po ocenie stanu pacjenta.
Nie jest to konieczne do skutecznego udzielenia pomocy, ale zrozumienie skali oparzenia, może pomóc w przekazaniu informacji dyspozytorowi przyjmującemu zgłoszenie. Najważniejsze dla osoby udzielającej pierwszej pomocy przy oparzeniu jest zapewnienie bezpieczeństwa, schładzanie oparzonych miejsc chłodną wodą przez 10-20 minut, założenie czystego opatrunku (jałowej gazy) na rany i obserwacja poszkodowanego. Znajomość reguły dziewiątek może pomóc ocenić, czy oparzenie jest niewielkie czy rozległe – co wpływa na pilność wezwania pomocy. Nie trzeba jednak precyzyjnie liczyć procentów samodzielnie – tym zajmą się ratownicy. Ważniejsze jest odpowiednie schłodzenie i szybkie wezwanie pomocy w przypadku rozległych oparzeń (np. gdy obejmują całe kończyny, tułów, twarz).
Bibliografia
- World Health Organization, Guidelines for Wound Management in the Community Setting, WHO, 2019.
- Citko A., Zastosowanie oktenidyny w praktyce lekarza rodzinnego, „Lek w Polsce” 2023, nr 383 (4), s. 28–34.
- Popow A. i in., Rana oparzeniowa – wybrane elementy opieki nad chorym na podstawie opisu przypadku, https://www.termedia.pl/Journal/-153/pdf-40427-10 [dostęp 10.2025].
- Strużyna J. i in., Oparzenia – Podstawy, t. 1, PZWL Wydawnictwo Lekarskie , Warszawa 2024.
- Strużyna J., Wczesne leczenie oparzeń, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2006, str. 175-176
- Owczarek D. i in., Oparzenia, https://share.google/LtNYU6WEN6DhlZtON [dostęp 10.2025].