Czym jest blizna i od czego zależy jej wygląd?
Blizna to pasmo tkanki łącznej powstające w miejscu zranienia skóry. Jest naturalnym efektem procesu gojenia się głębszych uszkodzeń – gdy rana się zabliźnia, organizm wytwarza nowy kolagen, aby wypełnić ubytek. Wygląd blizny może być bardzo różny w zależności od przebiegu gojenia. Najmniejsze blizny powstają wtedy, gdy rana zagoi się szybko przez tzw. rychłozrost (gojenie pierwotne) – dzieje się tak w przypadku czystych skaleczeń o równych brzegach, które udaje się zbliżyć (np. za pomocą szwów) i które nie ulegną zakażeniu.
Jeśli natomiast gojenie jest utrudnione (rana jest duża, zakażona, brzegi znacznie oddalone lub doszło do powikłań), dochodzi do tzw. gojenia wtórnego – ubytek musi wypełnić się „od spodu” tkanką ziarninową, co trwa dłużej i prowadzi do powstania większej, bardziej widocznej blizny. W procesie tym może dojść do nadmiernej produkcji tkanki bliznowatej i powstania nieprawidłowej, przerośniętej blizny. Na ostateczny wygląd blizny wpływa także umiejscowienie rany, napięcie skóry w okolicy, predyspozycje genetyczne oraz odpowiednia pielęgnacja.
Właściwe postępowanie z raną od początku gojenia jest kluczowe dla minimalizacji blizny. Każdą świeżą ranę należy dokładnie oczyścić i zdezynfekować, aby zapobiec infekcji – zakażenie i stan zapalny zwiększają ryzyko powstania dużej blizny. W warunkach domowych zaleca się do tego celu bezpieczne preparaty antyseptyczne, np. lek octenisept® spray. Środek ten zwalcza bakterie i wirusy w ranie, a jednocześnie nie podrażnia gojącej się skóry. Warto również chronić gojącą się ranę przed urazami oraz promieniowaniem UV (świeża blizna narażona na słońce może ulec przebarwieniu).
Rodzaje blizn i ich charakterystyka
Blizny można klasyfikować według różnych kryteriów. Najważniejsze z nich to czas powstania blizny (niedojrzała vs dojrzała) oraz wygląd blizny (czyli czy jest prawidłowa, czy patologiczna: przerostowa, zanikowa, bliznowiec). Często też dzieli się blizny ze względu na pochodzenie (np. pooperacyjne, pooparzeniowe itp.).
Podział blizn ze względu na czas powstania
- Blizna niedojrzała – to świeża blizna, zwykle istniejąca krócej niż ok. 6–12 miesięcy. Ma kolor różowy, czerwony lub sinawy z powodu licznych naczyń krwionośnych w młodej tkance. Może być lekko wypukła, twardsza od otaczającej skóry i powodować takie dolegliwości, jak świąd (swędzenie) czy nawet niewielki ból przy dotyku. Blizna niedojrzała ciągle się przebudowuje – z czasem powinna zblednąć i spłaszczyć się.
- Blizna dojrzała – to blizna w końcowym etapie remodelingu. Zwykle jest jasna, płaska, miękka i elastyczna. Proces dojrzewania blizny może trwać do 2 lat, więc blizna osiąga swoją ostateczną formę długo po zagojeniu rany. Dojrzała blizna nie powinna dawać dolegliwości ani ograniczać ruchomości skóry. W idealnym przypadku zlewa się z kolorytem otaczającej skóry i jest mało widoczna.
Podział blizn ze względu na nieprawidłowości
Wyróżniamy trzy główne rodzaje nieprawidłowych blizn: blizny przerostowe, bliznowce (keloidy) oraz blizny zanikowe. Różnią się one wyglądem i mechanizmem powstawania.
Blizny przerostowe (hipertroficzne)
Blizna przerostowa to pogrubiała, wypukła blizna o sino-czerwonym zabarwieniu. Jest twarda, wyraźnie uniesiona ponad powierzchnię skóry i może powodować swędzenie lub zaczerwienienie. Ważną cechą blizn przerostowych jest to, że rozrastają się tylko w obrębie uszkodzonej skóry, nie przekraczając granic pierwotnej rany. Powstają zwykle na skutek zaburzeń gojenia – nadmiernej produkcji kolagenu w procesie naprawczym. Predysponowane do powstawania blizn przerostowych są rany pooperacyjne, oparzenia oraz rany gojące się długo. Częściej występują u osób młodych i na obszarach ciała podlegających napięciu (np. klatka piersiowa, barki). Blizny przerostowe mogą z upływem czasu częściowo ustępować – często bledną i spłaszczają się w ciągu kilku lat, choć u niektórych pacjentów utrzymują się trwale.
Bliznowce (keloidy)
Bliznowiec (keloid) to rodzaj patologicznej blizny, która poza cechami blizny przerostowej (zgrubienie, twardość, czerwony kolor) dodatkowo rozrasta się poza obszar pierwotnej rany. Keloid ma nieregularny, guzowaty kształt i może naciekać na otaczającą zdrową skórę. Często przekracza znacznie wielkość pierwotnego urazu. Bliznowce występują częściej u osób o ciemniejszej karnacji i mogą pojawić się nawet po niewielkich urazach, a także samoistnie (bez wyraźnej przyczyny). Są zmianami łagodnymi (niegroźnymi dla zdrowia), ale mogą stanowić problem estetyczny i powodować dyskomfort (np. swędzenie, ból przy dotyku). Bliznowce nie ustępują samoistnie – często wymagają leczenia (np. ostrzykiwanie sterydami, laseroterapia lub wycięcie chirurgiczne z założeniem specjalnych opatrunków uciskowych).
Blizny zanikowe (atroficzne)
Blizny zanikowe mają odwrotny charakter do przerostowych – zamiast nadmiaru tkanki występuje jej ubytek. Taka blizna jest wklęsła, poniżej poziomu otaczającej skóry i często przybiera postać drobnych zagłębień o nieregularnych brzegach. Skóra w miejscu blizny atroficznej jest cieńsza i wiotka. Blizny zanikowe powstają na skutek zbyt małej produkcji kolagenu w trakcie gojenia rany lub degradacji włókien kolagenowych. Typowym przykładem są blizny potrądzikowe – liczne, drobne wgłębienia w skórze twarzy po przebytym ciężkim trądziku. Blizny zanikowe mogą także pojawić się po ospie wietrznej, po zabiegach chirurgicznych (jeśli gojenie było upośledzone) oraz po niektórych oparzeniach. Do blizn zanikowych zalicza się również rozstępy – są to wrzecionowate pasma ścieńczałej skóry powstające wskutek nadmiernego rozciągnięcia i pęknięcia włókien kolagenowych (np. w ciąży lub przy nagłym wzroście masy ciała).
Podział blizn ze względu na pochodzenie rany
Innym sposobem klasyfikacji jest podział blizn ze względu na przyczynę powstania rany. Choć morfologicznie blizny mogą być przerostowe, zanikowe itd., to pewne rodzaje urazów często dają charakterystyczne blizny. Wyróżniamy m.in.:
- blizny pooperacyjne – powstają po zabiegach chirurgicznych, zwykle przebiegają liniowo (wzdłuż cięcia chirurgicznego). Jeśli gojenie przebiegało prawidłowo (rany zszyte czysto, bez infekcji), blizna pooperacyjna jest cienka i po kilku miesiącach prawie niewidoczna (szczególnie gdy cięcie wykonano zgodnie z liniami napięcia skóry). Przykład: blizna po cesarskim cięciu – początkowo czerwona linia na podbrzuszu, po roku zostaje jasna kreska ukryta nisko nad spojeniem łonowym;
- blizny pooparzeniowe – powstają po głębokich oparzeniach II i III stopnia. Często są rozległe, nieregularne, mogą być pogrubiałe. Skóra po oparzeniu goi się wtórnie, co sprzyja bliznom przerostowym. Często bliznom pooparzeniowym towarzyszy uczucie ściągania i ograniczenie ruchomości (np. przy bliznach zlokalizowanych w okolicy stawów). Wymagają one często leczenia operacyjnego (przeszczepy skóry, plastyka blizn) i rehabilitacji;
- blizny potrądzikowe – występują u osób, które przeszły ciężką postać trądziku. Mają charakter blizn zanikowych (atroficznych) – drobne, zagłębione ślady na skórze twarzy, najczęściej na policzkach, skroniach. Im głębsze zmiany trądzikowe (torbiele ropne), tym większe i głębsze blizny. Blizny potrądzikowe bywają „dziurkowane” (tzw. ice-pick scars), okrągłe lub linijne. Ich nasilenie zależy też od tego, czy trądzik był odpowiednio leczony – próby wyciskania zmian i nadkażenia sprzyjają powstawaniu bardziej widocznych blizn;
- blizny pourazowe – to blizny po różnego rodzaju urazach mechanicznych (skaleczenia, rany cięte, szarpane, kąsane itp.). Mogą przybierać rozmaitą formę zależnie od mechanizmu urazu. U dzieci często spotyka się blizny pourazowe na kolanach czy czole (upadki). U osób aktywnych – np. blizny po uszkodzeniach skóry podczas uprawiania sportu. Blizna pourazowa może być praktycznie niewidoczna, jeśli rana była mała i czysta, ale może też stać się przerostowa, jeśli rana uległa zakażeniu lub gojenie było zaburzone.
Można też wymienić blizny po ospie wietrznej (drobne atroficzne), blizny po zabiegach laserowych czy kosmetycznych (zwykle niewielkie punktowe), blizny po cesarskim cięciu, po usunięciu znamienia, po rekonstrukcjach chirurgicznych – każda z nich ma swoją charakterystykę, ale wszystkie podlegają tym samym mechanizmom biologicznym gojenia.
Najczęściej zadawane pytania
Obie zmiany są bliznami, które uległy przerośnięciu, jednak blizna przerostowa ogranicza się do obszaru rany, a bliznowiec rozrasta się poza pierwotne granice rany. Mówiąc prościej – bliznowiec (keloid) to bardziej zaawansowana postać blizny patologicznej, która „wymknęła się spod kontroli” i rozrosła się na zdrową skórę wokół. Dodatkową różnicą jest fakt, że bliznowce mogą powstawać samoistnie (bez uchwytnej przyczyny), podczas gdy blizny przerostowe zawsze wynikają z gojenia konkretnej rany. W praktyce czasem trudno odróżnić duży bliznowiec od bardzo rozległej blizny przerostowej – w każdym przypadku takiej blizny warto zasięgnąć porady lekarza dermatologa lub chirurga plastycznego.
Najważniejsze jest prawidłowe zaopatrzenie rany od razu po urazie. Głębsze lub szeroko rozwarte rany skóry warto pokazać lekarzowi – być może trzeba założyć szwy, żeby brzegi mogły się szybko zrosnąć (zmniejszy to powierzchnię blizny). Każdą ranę należy też jak najszybciej oczyścić i zdezynfekować. Zastosowanie antyseptyku, np. leku octenisept® spray, pomaga zapobiec zakażeniu rany i przedłużonemu gojeniu, dzięki czemu powstająca blizna będzie mniejsza. W trakcie gojenia trzeba chronić ranę przed urazami i regularnie zmieniać opatrunki zgodnie z zaleceniami. Gdy rana się zagoi, można zastosować dostępne środki na blizny (silikonowe plastry lub żele), aby wspomóc proces jej wygładzania i rozjaśniania. Konieczna jest również ochrona świeżej blizny przed słońcem – promieniowanie UV może sprawić, że blizna stanie się ciemniejsza i bardziej widoczna.
Niestety, nie da się sprawić, aby blizna zupełnie zniknęła. Każde uszkodzenie skóry pozostawia jakiś ślad – sztuką medycyny estetycznej i chirurgii plastycznej jest uczynić ten ślad jak najmniej widocznym. Wiele blizn, zwłaszcza płaskich i jasnych, można skutecznie zamaskować lub zminimalizować ich wygląd. Dostępne metody (laser, sterydy, chirurgia) pozwalają spłaszczyć wypukłe blizny i wypełnić zanikowe, rozjaśnić zaczerwienienia i poprawić elastyczność. Całkowite usunięcie blizny jest możliwe tylko w sensie wycięcia chirurgicznego – ale wtedy w miejscu starej powstaje nowa blizna, dlatego bardziej mówi się o korygowaniu blizn, a nie ich usuwaniu. Nowoczesne lasery frakcyjne potrafią dawać bardzo dobre efekty w przypadku blizn potrądzikowych czy chirurgicznych – po serii zabiegów blizna może być praktycznie niewidoczna. Jednak wymaga to czasu, nakładów finansowych i czasem łączenia wielu metod. Warto skonsultować się ze specjalistą medycyny estetycznej, aby ocenił, jaka metoda będzie najskuteczniejsza dla danej blizny.
Bibliografia
- World Health Organization, Guidelines for Wound Management in the Community Setting, WHO, 2019.
- Boeger D., Terapia blizn. Metody stymulujące gojenie się ran i usprawniające funkcjonowanie układu powięziowego, Wydawnictwo MedPharm, Wrocław 2020.
- Dąbrowiecki S., Fizjologia i patofizjologia procesu gojenia ran, Polska Medycyna Paliatywna 2003, tom 2, nr 4.
- Mocny G., Gojenie ran u dorosłych – praktyczne repetytorium, Medycyna Praktyczna, https://www.mp.pl/chirurgia/chirurgia-ogolna/174334,gojenie-ran-u-doroslych-praktyczne-repetytorium,1 [dostęp 10.2025].
- Szkolnicki M., Metody stymulujące gojenie się ran i usprawniające funkcjonowanie układu powięziowego, Wydawnictwo MedPharm, Wrocław 2020.