Czym są odleżyny?
Odleżyny to uszkodzenia skóry i głębiej położonych tkanek spowodowane długotrwałym uciskiem, tarciem oraz niedokrwieniem. Dochodzi do nich najczęściej u osób długo unieruchomionych w jednej pozycji – np. obłożnie chorych przebywających stale w łóżku lub na wózku inwalidzkim. Ciągły ucisk powoduje niedotlenienie tkanek, ich uszkodzenie i stan zapalny, a nieleczone zmiany pogłębiają się coraz bardziej. Odleżyny mogą obejmować jedynie powierzchnię skóry lub sięgać głęboko aż do mięśni, a nawet kości.
Etapy i objawy odleżyn
Rozwój odleżyn dzieli się na cztery główne etapy (stopnie), które różnią się głębokością i rozległością uszkodzeń:
- Stopień I – zaczerwienienie nieuszkodzonej skóry, które nie blednie pod naciskiem. Skóra może być obrzęknięta, cieplejsza lub twardsza niż otoczenie.
- Stopień II – uszkodzenie obejmuje naskórek i część skóry właściwej. Pojawia się płytkie owrzodzenie lub pęcherz w miejscu ucisku.
- Stopień III – martwica sięga przez całą grubość skóry aż do tkanki podskórnej. Widać głębszy ubytek tkanki podskórnej, często z wydzieliną ropną.
- Stopień IV – głęboka rana obejmuje mięśnie, ścięgna, a nawet kość. Wokół może pojawić się czarna martwica.
Odleżyny najczęściej tworzą się na wystających punktach kostnych, np. na kości krzyżowej, piętach, biodrach, łopatkach. Na początkowym etapie sygnałem ostrzegawczym jest zaczerwienienie skóry, ból lub pieczenie w miejscu ucisku. Jeśli u osoby leżącej zauważysz takie objawy – to ostatni moment, by podjąć działania zapobiegawcze.
Profilaktyka odleżyn
Zapobieganie odleżynom ma istotne znaczenie, ponieważ ich leczenie jest trudne i długotrwałe. Najważniejsze zasady profilaktyki to:
- regularna zmiana pozycji – u osoby leżącej należy zmieniać ułożenie ciała co 2 godziny (także w nocy) lub częściej, jeśli skóra zaczyna się robić czerwona w miejscu ucisku. Pomocne będą specjalne pozycjonery (wałki, poduszki), które odciążają newralgiczne miejsca;
- specjalistyczne materace i poduszki przeciwodleżynowe – warto stosować materace zmiennociśnieniowe lub piankowe, które redukują stały ucisk. Modele zmiennociśnieniowe okresowo zmieniają rozkład ciśnienia, poprawiając ukrwienie skóry.
- pielęgnacja skóry – skóra narażona na odleżyny musi być czysta i sucha. Unikaj pudrów (ich nadmiar może zbrylać się i wywoływać podrażnienia). Delikatnie myj skórę łagodnym środkiem, dokładnie osuszaj i stosuj kremy ochronne, takie jak octenisept® protect & repair krem, na miejsca narażone na ucisk;
- odpowiednie odżywianie i nawodnienie – zapewnij pełnowartościową dietę (bogatą w białko, witaminy i minerały) oraz właściwe nawodnienie organizmu, ponieważ wspiera to odporność skóry i procesy gojenia;
- obserwacja skóry – codziennie kontroluj skórę w miejscach narażonych na ucisk. Jeśli pojawi się zaczerwienienie, natychmiast odciąż to miejsce. W razie wątpliwości zasięgnij porady lekarza.
Na czym polega leczenie odleżyn?
Leczenie zależy od stopnia zaawansowania odleżyny. Podstawą jest zawsze odciążenie tego miejsca – chorego należy ułożyć tak, by nie leżał na ranie. W stopniu I (tylko zaczerwienienie) wystarczy odciążenie i pielęgnacja skóry: delikatne oczyszczanie, osuszanie i stosowanie kremów przyspieszających regenerację.
W przypadku odleżyn II stopnia, gdy pojawi się pęcherz lub płytka ranka, trzeba zadbać o czystość rany i ochronę przed zakażeniem. Zaleca się przemywanie odleżyny solą fizjologiczną lub przegotowaną wodą, a następnie zastosowanie środka odkażającego. Lek octenisept® spray sprawdzi się do dezynfekcji odleżyn, ponieważ działa skutecznie na bakterie, a jednocześnie nie uszkadza gojących się tkanek. Następnie należy nałożyć sterylny opatrunek. Warto zastosować nowoczesne opatrunki hydrożelowe lub piankowe, które utrzymują wilgotne środowisko, pochłaniają nadmiar wydzieliny i chronią ranę przed zakażeniem. Opatrunek zazwyczaj powinno zmieniać się co 1–3 dni lub według zaleceń lekarza.
Odleżyny III i IV stopnia wymagają intensywnego leczenia specjalistycznego. Z rany koniecznie trzeba usunąć martwą tkankę – często niezbędne jest oczyszczenie chirurgiczne przez lekarza (zabieg wycięcia martwicy). Stosuje się specjalistyczne opatrunki, które pochłaniają wysięk, oraz opatrunki z substancjami przeciwbakteryjnymi (np. ze srebrem) w celu zwalczania zakażenia. Przy głębokich odleżynach konieczna bywa antybiotykoterapia oraz odpowiednie leczenie bólu. W niektórych przypadkach, gdy odleżyna jest bardzo rozległa, niekiedy konieczne okazuje się leczenie operacyjne (np. przeszczep skóry) w celu zamknięcia ubytku.
Kiedy zasięgnąć pomocy lekarza?
Odleżyny to poważny stan, który powinien zostać skonsultowany z lekarzem. Wezwij pomoc medyczną, jeśli:
- u osoby zagrożonej odleżynami pojawia się już pierwsze uszkodzenie skóry (zaczerwienienie nieznikające pod naciskiem);
- odleżyna jest głęboka (III lub IV stopnia) albo szybko się powiększa;
- z rany wydobywa się ropna wydzielina, nieprzyjemny zapach lub występują oznaki infekcji ogólnej (gorączka, dreszcze).
W powyższych przypadkach konieczne jest specjalistyczne leczenie. Nieleczona głęboka odleżyna może prowadzić do poważnych powikłań, np. do zakażenia kości czy nawet sepsy. Dlatego tak ważne jest szybkie wdrożenie profesjonalnego leczenia, aby zahamować postęp rany i uniknąć zagrożenia życia.
Najczęściej zadawane pytania
Odleżyny to problem najczęściej dotyczący osób przewlekle chorych, które przez długi czas pozostają unieruchomione – np. pacjentów długotrwale unieruchomionych i w zaawansowanym wieku. Dodatkowe czynniki ryzyka to niedożywienie, odwodnienie, nietrzymanie moczu lub stolca (które powodują zawilgocenie skóry) oraz niektóre choroby przewlekłe (np. cukrzyca, niewydolność krążenia).
Najważniejsze jest utrzymywanie skóry czystej, nawilżonej i wolnej od substancji drażniących. Należy myć ją łagodnym mydłem i dokładnie osuszać, zwłaszcza w miejscach narażonych na wilgoć (np. przy nietrzymaniu moczu). Unikaj zasypek i pudrów – ich nadmiar może zbrylać się i drażnić naskórek. Zamiast pudrów stosuj kremy ochronne, np. octenisept® protect & repair krem, na skórę zagrożoną uciskiem. Istotne jest także regularne zmienianie pozycji chorego i korzystanie z materacy przeciwodleżynowych.
Odleżyny I stopnia (zaczerwienienie skóry) zwykle udaje się cofnąć w warunkach domowych dzięki odciążeniu i pielęgnacji skóry. Natomiast odleżyny II stopnia i wyższe powinny być ocenione przez lekarza. Leczenie takich ran wymaga często profesjonalnych opatrunków oraz regularnej kontroli medycznej. Głębokie odleżyny (III i IV stopnia) zwykle leczy się w ramach opieki specjalistycznej – niekiedy konieczne jest oczyszczenie rany przez chirurga lub nawet leczenie operacyjne. Domowa opieka może wspomagać proces gojenia (utrzymywanie higieny, zmiana pozycji, zdrowa dieta), ale nie zastąpi specjalistycznych zabiegów.
Tak, octenisept – dzięki zawartości oktenidyny – jest polecany do dezynfekcji ran, w tym powierzchownych odleżyn. Można nim ostrożnie przemywać odleżynę przy każdej zmianie opatrunku, aby zredukować liczbę bakterii i zapobiec zakażeniu. Octenisept nie powoduje pieczenia ani nie uszkadza ziarninującej (gojącej się) tkanki, dlatego jest bezpieczny nawet na wrażliwą, uszkodzoną skórę. Pamiętaj jednak, że w przypadku głębokich odleżyn sam środek odkażający nie wystarczy – konieczne jest kompleksowe leczenie z udziałem lekarza.
Bibliografia
- R. G. Sibbald, J. A. Elliott, E. A. Ayello, R. Somayaji , Optimizing the Moisture Management Tightrope with Wound Bed Preparation, „Advances in Skin & Wound Care” 2017, nr 30 (6), s. 268–284, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26375950/ [dostęp: 06.2025].
- Leczenie odleżyn – zalecenia Polskiego Towarzystwa Leczenia Ran, https://ptlr.org/wp-content/uploads/2022/05/Leczenie-odLezyn-%E2%80%93-zaLecenia-PoLskiego-TowarzysTwa-Leczenia-ran.-czesc-2.pdf [dostęp: 06.2025].
- E. Czeczelewska, Etiologia i charakterystyka ran odleżynowych, https://czasopisma.pzwl.pl/download/ODLEZYNY%202021-%20fragment.pdf [dostęp: 06.2025].
- World Health Organization, Guidelines for Wound Management in the Community Setting, WHO, 2019.