Budowa skóry – warstwy i funkcje. Przewodnik po strukturze skóry

Jakie są warstwy skóry człowieka?

Skóra jest największym narządem ludzkiego ciała – u dorosłego człowieka ma powierzchnię ok. 1,5–2 m². Składa się z trzech zasadniczych warstw: naskórka (epidermis), skóry właściwej (dermis) oraz tkanki podskórnej (subcutis). Każda z nich ma odmienną budowę i pełni różne funkcje.

Naskórek

Naskórek to najbardziej zewnętrzna warstwa skóry. Zbudowany jest z nabłonka wielowarstwowego płaskiego rogowaciejącego – oznacza to, że składa się z kilku pokładów komórek, które stopniowo przekształcają się w zrogowaciałe (martwe) blaszki na powierzchni. Naskórek pełni funkcję podstawowej bariery ochronnej – chroni organizm przed drobnoustrojami, chemikaliami oraz urazami mechanicznymi, a także zapobiega nadmiernej utracie wody z wnętrza ciała. Najbardziej zewnętrzna część naskórka to tzw. warstwa rogowa, utworzona z martwych komórek bogatych w keratynę. Te zrogowaciałe komórki stale się złuszczają, a od spodu napływają na ich miejsce nowe komórki powstające w głębszych warstwach naskórka. Dzięki temu naskórek odnawia się mniej więcej co 4 tygodnie.

W naskórku występują też wyspecjalizowane komórki: melanocyty produkują barwnik melaninę, który nadaje kolor skórze i włosom oraz chroni przed promieniowaniem UV, komórki Langerhansa pełnią funkcje immunologiczne (rozpoznają obce antygeny), a komórki Merkla uczestniczą w odbieraniu dotyku. Naskórek nie jest ukrwiony – odżywianie zapewnia mu leżąca pod spodem skóra właściwa.

Skóra właściwa

Skóra właściwa to warstwa znajdująca się pod naskórkiem. Zbudowana jest z tkanki łącznej zawierającej włókna kolagenowe i elastynowe, nadające skórze wytrzymałość na rozciąganie i sprężystość. Skóra właściwa jest stosunkowo gruba (1–3 mm) i bardzo dobrze unaczyniona oraz unerwiona. Znajdują się w niej gęste sieci naczyń krwionośnych, które odżywiają zarówno skórę właściwą, jak i naskórek oraz biorą udział w regulacji temperatury ciała. Obecne są tu liczne zakończenia nerwowe – receptory dotyku, ucisku, bólu i temperatury, dzięki którym możemy odczuwać bodźce ze środowiska.

W skórze właściwej rozmieszczone są także przydatki skóry, czyli struktury takie jak gruczoły potowe, gruczoły łojowe oraz mieszki włosowe. Gruczoły potowe wydzielają pot, który pełni rolę w termoregulacji (parując, schładza skórę) oraz w usuwaniu z organizmu niektórych produktów przemiany materii. Gruczoły łojowe natomiast wydzielają sebum – mieszaninę tłuszczów natłuszczającą skórę i włosy, co zapobiega ich nadmiernemu wysychaniu i chroni przed bakteriami. Mieszki włosowe zagłębiają się w skórze właściwej; każdy włos wyrasta z mieszka i jest odżywiany przez znajdujące się u jego podstawy naczynia krwionośne. Skóra właściwa odpowiada m.in. za odczuwanie bodźców dotykowych i termicznych oraz za termoregulację organizmu (poprzez rozszerzanie lub zwężanie naczyń oraz wydzielanie potu).

Tkanka podskórna

Tkanka podskórna (warstwa podskórna) znajduje się najgłębiej. Składa się głównie z tkanki tłuszczowej oraz luźnej tkanki łącznej. Jej grubość różni się w zależności od miejsca na ciele – np. na powiekach jest bardzo cienka, a na brzuchu czy udach może mieć kilka centymetrów (stanowiąc panniculus adiposus – podściółkę tłuszczową). Tkanka podskórna pełni funkcję amortyzującą – chroni narządy wewnętrzne i głębiej położone struktury przed urazami mechanicznymi (działa jak „poduszka”). Stanowi też izolację termiczną – nagromadzony tłuszcz pomaga utrzymać ciepło ciała. Ponadto jest magazynem energii (zapasowe komórki tłuszczowe) oraz miejscem gromadzenia niektórych witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (A, D, E, K). W tkance podskórnej przebiegają większe naczynia krwionośne i nerwy zaopatrujące skórę.

Tkanka podskórna nie jest w ścisłym sensie częścią samej skóry (stanowi przejście między skórą właściwą a głębiej leżącymi strukturami, np. powięziami mięśni), jednak zwykle omawia się ją razem ze skórą ze względu na ścisłe powiązanie czynnościowe.

Jakie są główne funkcje skóry?

Skóra to nie tylko bierna powłoka – pełni wiele kluczowych funkcji życiowych. Do najważniejszych należą:

• ochrona organizmu – skóra stanowi fizyczną barierę chroniącą przed urazami mechanicznymi, wnikaniem drobnoustrojów, substancjami chemicznymi oraz przed szkodliwymi czynnikami środowiska. Jej zewnętrzna warstwa rogowa i warstwa sebum na powierzchni zapobiegają też nadmiernej utracie wody z wnętrza ciała i utrzymują prawidłowe nawilżenie tkanek. Dodatkowo zawarty w naskórku barwnik melanina zabezpiecza głębsze warstwy przed szkodliwym promieniowaniem UV;
• termoregulacja – skóra pomaga utrzymać stałą temperaturę ciała. Gdy jest nam gorąco, rozszerzają się naczynia krwionośne w skórze i wydzielany jest pot – dzięki temu oddawanie ciepła na zewnątrz przebiega sprawniej (ciało się ochładza). Z kolei w chłodnym otoczeniu naczynia w skórze ulegają zwężeniu (ograniczenie utraty ciepła), a warstwa tłuszczu podskórnego działa jak izolacja termiczna;
• odczuwanie bodźców – w skórze znajdują się receptory zmysłowe, dzięki którym możemy czuć dotyk, ucisk, ból, temperaturę czy swędzenie. Skóra jest największym narządem czuciowym – za pośrednictwem milionów zakończeń nerwowych dostarcza nam informacji o otoczeniu i pozwala reagować na bodźce (np. cofnięcie ręki od gorącego przedmiotu);
• funkcje metaboliczne – w skórze zachodzą niektóre procesy przemiany materii. Pod wpływem promieni UVB naskórek syntetyzuje witaminę D3 z jej prekursorów (co jest niezbędne dla gospodarki wapniowej i zdrowych kości). Skóra magazynuje też lipidy w adipocytach tkanki podskórnej oraz bierze udział w gospodarce wodno-elektrolitowej (poprzez wydzielanie potu). W adipocytach mogą być przechowywane witaminy rozpuszczalne w tłuszczach (A, D, E, K) na zapas;
• udział w układzie odpornościowym – skóra to pierwsza linia obrony immunologicznej organizmu. Kwaśne pH potu i warstwa sebum hamują rozwój wielu drobnoustrojów na powierzchni (tzw. płaszcz hydrolipidowy). W naskórku obecne są komórki Langerhansa, które wyłapują antygeny i prezentują je układowi odpornościowemu. W skórze właściwej krąży sieć komórek odpornościowych (limfocyty, makrofagi) gotowych zwalczać patogeny, które przedostaną się przez naskórek.
• wydzielanie i wydalanie – przez skórę wydzielany jest pot oraz łój. Pocenie się umożliwia usuwanie z organizmu niektórych zbędnych produktów (np. soli mineralnych, mocznika) oraz toksyn, choć jest to funkcja pomocnicza wobec nerek. Łój natomiast odgrywa rolę w natłuszczaniu skóry i ma działanie antybakteryjne. Skóra może też częściowo absorbować niektóre substancje – ta właściwość wykorzystywana jest w leczeniu (np. plastry i maści transdermalne dostarczają przez skórę leki do organizmu);
• funkcja komunikacyjna i estetyczna – skóra uczestniczy w komunikacji niewerbalnej (np. bladość ze strachu, czerwienienie się z emocji). Jest również ważnym elementem wyglądu człowieka – jej kondycja (gładkość, jędrność, brak zmian chorobowych) wpływa na nasze samopoczucie i atrakcyjność.

UWAGA

Choć skóra stanowi barierę dla drobnoustrojów, na jej powierzchni naturalnie bytują niezliczone bakterie (tzw. flora fizjologiczna skóry). Dlatego przed  zabiegiem niechirurgicznym należy dokładnie ją zdezynfekować preparatem antyseptycznym, np. lekiem octenisept® spray, aby zminimalizować ryzyko zakażenia.

Najczęściej zadawane pytania

Bibliografia

1. Błaszczyk-Kostanecka M. i in., Dermatologia w praktyce, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2020.
2. Zejfler A., Kompleksowa terapia problemów skórnych, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2018.
3. Wolski T. i in., Farmakoterapia skóry. cz. 1. Budowa i fizjologia skóry, Post Fitoter 2019; 20(1): 61-67, DOI: https://doi.org/10.25121/PF.2019.20.1.61.
4. World Health Organization, Guidelines for Wound Management in the Community Setting, WHO, 2019.
5. Draelos Z.D. i in., Fizjologia skóry – teoria i praktyka, Wydawnictwo MedPharm, Wrocław 2014.