Aseptyka, antyseptyka i lawaseptyka w pielęgnacji i leczeniu ran

Czym jest aseptyka?

Aseptyka to zespół czynności mających na celu zachowanie jałowości środowiska wokół rany – czyli zapobieganie przedostawaniu się drobnoustrojów chorobotwórczych do uszkodzonych tkanek. Innymi słowy, działając aseptycznie, staramy się utrzymać wszystko, co ma kontakt z raną (np. ręce, narzędzia, materiały opatrunkowe), w stanie maksymalnej czystości i sterylności. Dzięki temu zmniejszamy ryzyko zakażenia rany i powikłań infekcyjnych. Aseptyka dotyczy przede wszystkim otoczenia i czynności wykonywanych przy opatrywaniu rany – w przeciwieństwie do antyseptyki, która odnosi się już do samej rany i tkanek.

Do podstawowych zasad aseptyki w leczeniu ran należą m.in.:

• mycie i dezynfekcja rąk;
• stosowanie rękawiczek i jałowych narzędzi;
• czyste otoczenie;
• odpowiednie opatrunki;
• obserwacja rany.

Czym jest antyseptyka?

Antyseptyka to postępowanie mające na celu odkażanie rany, czyli niszczenie drobnoustrojów już obecnych w uszkodzonych tkankach oraz hamowanie ich dalszego wzrostu. W praktyce antyseptyka polega na miejscowym zastosowaniu na ranę środków przeciwdrobnoustrojowych o szerokim spektrum – działających bakteriobójczo, przeciwwirusowo i przeciwgrzybiczo. Dzięki antyseptykom jesteśmy w stanie oczyścić ranę na poziomie mikrobiologicznym, co zapobiega rozwojowi infekcji i ułatwia gojenie.

W Polsce najczęściej stosuje się antyseptyki na bazie oktenidyny, poliheksanidu, podchlorynu sodu lub jodu. Ważne jest, aby preparat antyseptyczny był skuteczny przeciw jak najszerszemu spektrum drobnoustrojów (bakterie, wirusy, grzyby, a nawet formy przetrwalnikowe) przy jednoczesnym minimalnym działaniu drażniącym na zdrowe tkanki. Nowoczesne środki antyseptyczne, takie jak lek octenisept® spray, cechują się wysoką skutecznością i bezpieczeństwem – nie uszkadzają gojącej się tkanki i rzadko wywołują podrażnienia.

Przykłady środków antyseptycznych

• Oktenidyna – nowoczesny antyseptyk o szerokim spektrum działania. Hamuje namnażanie się bakterii na powierzchni rany, działa także na niektóre grzyby i wirusy. Przykładem preparatu zawierającego oktenidynę jest lek octenisept® spray, który skutecznie odkaża rany, a przy tym nie powoduje bólu ani pieczenia przy aplikacji – dzięki czemu jest chętnie stosowany także u dzieci.
• Poliheksanid (PHMB) – antyseptyk często wykorzystywany w płynach do płukania ran i opatrunkach. Ma zdolność zwalczania różnych bakterii (w tym opornych na antybiotyki), a także grzybów i niektórych wirusów. Jest dobrze tolerowany przez tkanki. Preparaty z poliheksanidem służą głównie do przemywania przewlekłych owrzodzeń i trudno gojących się ran.
• Związki jodu – płyny odkażające na bazie jodu (jak jodyna, powidon/jodopowidon) były i są powszechnie stosowane do dezynfekcji skóry i ran. Mają szerokie spektrum (działają na bakterie, wirusy, grzyby), ale uwaga: mogą drażnić tkanki i opóźniać gojenie przy długotrwałym stosowaniu. Ponadto nie wolno ich łączyć z niektórymi innymi środkami (np. srebro w opatrunkach traci skuteczność w kontakcie z jodem). Preparaty z jodem zaleca się stosować ostrożnie i raczej krótkotrwale, najlepiej po konsultacji z lekarzem.
• Srebro – srebro jonowe lub nanokrystaliczne jest składnikiem specjalistycznych opatrunków i maści przeciwbakteryjnych. Działa na wiele szczepów bakterii i grzybów. Zwykle używane jest w trudno gojących się ranach przewlekłych. Ze względu na ryzyko kumulacji srebra w tkankach, opatrunki ze srebrem stosuje się maksymalnie przez około 2 tygodnie.
• Miód medyczny – specjalnie preparowane miody (np. manuka) również mają właściwości antyseptyczne. Obniżają pH rany, działają przeciwbakteryjnie i przeciwzapalnie, wspomagają oczyszczanie rany z martwych tkanek. Stosowane są w formie impregnowanych opatrunków lub maści na rany przewlekłe.

Uwaga

Dawniej w domowych apteczkach popularne były: woda utleniona (nadtlenek wodoru), rivanol, spirytus (alkohol) salicylowy czy kwaśny bor. Nie są one obecnie zalecane do leczenia ran, zwłaszcza przewlekłych. Woda utleniona owszem pieni się i mechanicznie oczyszcza ranę, ale jednocześnie uszkadza zdrowe komórki (działa cytotoksycznie) i może opóźniać gojenie. Alkohol z kolei powoduje silne pieczenie i także uszkadza tkanki. Aktualne wytyczne specjalistów odradzają stosowanie tych preparatów w codziennej pielęgnacji ran. Zamiast nich lepiej sięgnąć po nowoczesne antyseptyki, jak wymienione wyżej (np. oktenidyna w octenisept®).

Czym jest lawaseptyka?

Lawaseptyka to pojęcie odnoszące się do mechanicznego oczyszczenia rany poprzez obfite przepłukanie i usunięcie wszelkich zanieczyszczeń oraz drobnoustrojów. Mówiąc prościej, jest to dokładne umycie rany odpowiednim roztworem. W ramach lawaseptyki z rany usuwa się:

• zanieczyszczenia fizyczne – np. ciało obce, brud, piasek, pozostałości zaschniętej krwi lub martwej tkanki,
• zanieczyszczenia chemiczne – np. substancje drażniące, toksyny (choć rzadko w ranach domowych, mogą się zdarzyć przy oparzeniach chemicznych),
• zanieczyszczenia biologiczne – drobnoustroje (bakterie, grzyby) obecne na powierzchni rany,
• biofilm bakteryjny – cienką warstwę kolonii bakterii, która może tworzyć się na ranie przewlekłej i utrudniać jej gojenie.

Lawaseptyka przygotowuje ranę do dalszego leczenia, usuwając wszystko, co mogłoby przeszkadzać w gojeniu lub osłabiać działanie środków antyseptycznych. W praktyce lawaseptykę przeprowadza się, polewając ranę obficie przygotowanym roztworem. Można użyć do tego:

• małej strzykawki (bez igły) – by skierować strumień płynu dokładnie na ranę i delikatnie wypłukać zanieczyszczenia;
• butelki lub pojemnika ze specjalnym aplikatorem (istnieją np. spray’e z solą fizjologiczną do ran);
• jałowej gaziki nasączonej roztworem – przykładając i delikatnie zmywając brud wokół rany (uważając, by nie wcierać go do środka).

Lawaseptyka jest szczególnie ważna przy ranach zabrudzonych (np. otarcia z ziemią, żwirem) oraz przewlekłych owrzodzeniach, gdzie często tworzy się wspomniany biofilm. Pamiętajmy jednak, że lawaseptyka usuwa drobnoustroje głównie mechanicznie, dlatego zawsze powinna iść w parze z antyseptyką – najpierw płuczemy ranę, a następnie stosujemy środek odkażający. Tylko połączenie dokładnego oczyszczenia (lawaseptyka) z dezynfekcją (antyseptyka), prowadzone w warunkach czystości (aseptyka), zapewnia najlepsze efekty gojenia.

Zastosowanie aseptyki, antyseptyki i lawaseptyki w domowej pielęgnacji ran

Jak wykorzystać powyższe koncepcje w praktyce podczas opatrywania np. skaleczenia, zadrapania czy niewielkiej rany ciętej w domu?

Etapy oczyszczania i opatrywania rany w warunkach domowych

1. Przygotowanie (zasady aseptyki): zanim dotkniesz rany, umyj dokładnie ręce ciepłą wodą z mydłem (co najmniej 20–30 sekund tarcia). Jeśli masz, załóż jednorazowe rękawiczki. Upewnij się, że narzędzia, których będziesz używać (nożyczki do opatrunku, pęseta do wyjęcia drzazgi itp.), są czyste lub zdezynfekowane. Przygotuj na czystej powierzchni jałowe gaziki, kompresy, opatrunek, plaster oraz środek do płukania i dezynfekcji rany.
2. Oczyszczenie rany (lawaseptyka): delikatnie usuń z rany widoczne większe zanieczyszczenia – np. piasek, drzazgi, trawę. Możesz posłużyć się jałową gazą lub sterylną pęsetą. Następnie obficie przepłucz ranę jałowym roztworem soli fizjologicznej. Najlepiej, jeśli masz sól fizjologiczną w ampułce – możesz wylać ją bezpośrednio na ranę lub za pomocą strzykawki delikatnie wypłukać brud. Unikaj mocnego pocierania rany, raczej polewaj i pozwól wypłynąć zanieczyszczeniom wraz z płynem. Uwaga: Nie zaleca się przemywania rany zwykłą wodą z kranu, ponieważ może zawierać ona drobnoustroje i doprowadzić do zakażenia. Jeśli nie masz pod ręką soli fizjologicznej, lepszym awaryjnym rozwiązaniem będzie przegotowana i ostudzona woda niż woda prosto z kranu. W aptekach dostępne są również specjalne płyny do oczyszczania ran (lawaseptyczne) w formie sprayu – warto rozważyć dodanie takiego preparatu do domowej apteczki.
3. Dezynfekcja rany (antyseptyka): gdy rana jest już fizycznie czysta, zastosuj środek antyseptyczny. Spryskaj całą powierzchnię rany preparatem odkażającym (lub nałóż go jałowym gazikiem), tak aby pokryć ranę cienką warstwą. Przykładowo możesz użyć leku octenisept® spray – wystarczy kilka psiknięć, aby skutecznie zdezynfekować ranę. octenisept® zawiera oktenidynę, która zabija bakterie, a jednocześnie nie powoduje pieczenia, dlatego sprawdza się u dorosłych i dzieci. Pozwól, aby antyseptyk pozostał na ranie, przez co najmniej minutę (zgodnie z ulotką) – nie wycieraj go, powinien samoistnie wyschnąć. W tym czasie nie dotykaj już rany ani nie dmuchaj na nią (zachowaj aseptykę!).
4. Założenie opatrunku (utrzymanie aseptyki): po wyschnięciu antyseptyku zabezpiecz ranę jałowym opatrunkiem. Może to być plaster z opatrunkiem (na małe skaleczenia) lub sterylny gazik i bandaż/plastry mocujące – w zależności od wielkości rany. Opatrunek utrzyma ranę w czystości, ochroni przed kolejnym zanieczyszczeniem i zapewni jej wilgotne środowisko sprzyjające gojeniu. Pamiętaj, by nie dotykać wewnętrznej strony jałowego opatrunku palcami, a jedynie za brzegi/osłonki – tak, aby pozostał sterylny od strony kontaktu z raną.
5. Dalsza pielęgnacja: zmieniaj opatrunek zgodnie z zaleceniami – zwykle codziennie lub co dwa dni, chyba że opatrunek zabrudzi się wcześniej. Przy każdej zmianie opatrunku powtórz proces: umyj ręce (aseptyka), oceń wygląd rany, przepłucz solą fizjologiczną (lawaseptyka) i ponownie zastosuj antyseptyk oraz świeży opatrunek. Obserwuj ranę – niewielkie zaczerwienienie i ból w pierwszych dniach są normalne, ale jeśli objawy nasilają się, pojawi się obrzęk, ropa, nieprzyjemny zapach rany lub gorączka, skonsultuj się z lekarzem. Mogą to być oznaki infekcji, wymagające profesjonalnej interwencji.

Stosując powyższe kroki, wykorzystujesz w praktyce wszystkie trzy elementy: dbasz o czystość i jałowość (aseptyka), dokładnie oczyszczasz ranę z brudu (lawaseptyka), a następnie odkażasz ją środkiem przeciwdrobnoustrojowym (antyseptyka). Tak kompleksowe podejście istotnie zmniejsza ryzyko zakażenia i przyspiesza proces gojenia się nawet pozornie niegroźnych, drobnych urazów skóry.

Najczęściej zadawane pytania

Bibliografia

1. World Health Organization, Guidelines for Wound Management in the Community Setting, WHO, 2019.
2. Citko A., Zastosowanie oktenidyny w praktyce lekarza rodzinnego, Lek w Polsce 2023;383(4):28-34.
3. Kubicki J., Historia aseptyki i antyseptyki, https://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.desklight-bdd6c418-a43f-409c-afa3-425e9502597e/c/Kubicki_Historia_aseptyki_i_antyseptyki.pdf [dostęp 08.2025].
4. Szarpak Ł, Wiedza dotycząca aseptyki i antyseptyki oraz przestrzeganie ich zasad jako elementy profilaktyki zakażeń w pracy ratownika medycznego, https://medpr.imp.lodz.pl/pdf-441-2785?filename=2785.pdf [dostęp 08.2025].
5. Różański H., Środki antyseptyczne i odkażające stosowane w medycynie Środki antyseptyczne stosowane w leczeniu i w profilaktyce chorób skórnych oraz błon śluzowych, https://rozanski.bg/wp-content/uploads/2020/03/antisepticum.pdf  [dostęp 08.2025].