Jakie są stopnie odmrożeń? Pierwsza pomoc i leczenie

Jakie wyróżniamy stopnie odmrożeń?

W medycynie wyróżnia się cztery stopnie odmrożeń, analogicznie do oparzeń.

1. Odmrożenie I stopnia – jest najłagodniejsze, powoduje jedynie przemijające zaburzenia krążenia w wychłodzonym miejscu. Skóra staje się blada, potem zaczerwieniona, pojawia się mrowienie, lekkie drętwienie i ból. Takie powierzchowne odmrożenie ustępuje samo po ogrzaniu skóry i nie pozostawia trwałych śladów.
2. Odmrożenie II stopnia – oznacza głębsze uszkodzenie naskórka – skóra sinieje, puchnie i mogą pojawić się pęcherze wypełnione płynem surowiczym. Mimo tych zmian tkanki zwykle nie obumierają, a odpowiednio leczone odmrożenie II stopnia goi się w ciągu kilku tygodni i rzadko pozostawia blizny.
3. Odmrożenie III stopnia – to martwica znacznej części grubości skóry. Skóra może mieć barwę purpurową lub sino-fioletową, pojawiają się pęcherze z krwistym płynem. Po rozmrożeniu obumarła tkanka stopniowo oddziela się (samoistnie odpada lub wymaga usunięcia), a ubytek goi się przez ziarninowanie, pozostawiając trwałą bliznę.
4. Odmrożenie IV stopnia – jest najcięższe, dochodzi do zamarznięcia i nieodwracalnego zniszczenia wszystkich warstw tkanek w danym obszarze, łącznie z mięśniami, a nawet kośćmi. Tak głębokie odmrożenie najczęściej kończy się amputacją odmrożonej części ciała.

Jakie objawy towarzyszą odmrożeniom?

Każdemu odmrożeniu, niezależnie od stopnia, towarzyszy początkowo uczucie zimna, drętwienia i „sztywności” skóry w danym miejscu. Skóra może być blada i bardzo zimna w dotyku, traci stopniowo czucie. Po ogrzaniu pojawia się zaczerwienienie, obrzęk oraz ból – to oznaka powracającego krążenia. Przy głębszych odmrożeniach ból początkowo może być mniejszy (ze względu na uszkodzenie nerwów), ale po pewnym czasie narasta.

Uwaga: po przebyciu odmrożenia zwiększa się wrażliwość tych miejsc na zimno – odmrożona wcześniej skóra może w przyszłości szybciej ulegać ponownym uszkodzeniom i reagować na chłód bólem czy drętwieniem.

Pierwsza pomoc przy odmrożeniach

W przypadku podejrzenia odmrożenia najważniejsze jest jak najszybsze przerwanie działania zimna i stopniowe ogrzanie poszkodowanego. Należy przenieść osobę do ciepłego pomieszczenia, zdjąć przemoczone lub ciasne ubranie i biżuterię z odmrożonych okolic. Nie wolno gwałtownie ogrzewać odmrożonych miejsc – zakazane jest nacieranie śniegiem czy przykładanie bezpośrednio gorących przedmiotów. Takie postępowanie może dodatkowo uszkodzić tkanki. Najbezpieczniej jest zanurzyć odmrożoną kończynę w letniej wodzie (ok. 30–40°C) i powoli zwiększać temperaturę wody, ogrzewając tkanki przez 15–30 minut. Można przykładać ogrzany ręcznik lub koc. Poszkodowanemu należy podać ciepłe napoje (nigdy alkohol!). Jeśli odmrożenie jest rozległe lub towarzyszy mu hipotermia (wychłodzenie całego organizmu), należy jak najszybciej wezwać pomoc medyczną.

W trakcie ogrzewania odmrożonych miejsc mogą wystąpić dolegliwości bólowe i obrzęk – warto ułożyć kończynę nieco wyżej oraz w miarę możliwości podać środki przeciwbólowe. Pęcherzy powstałych przy odmrożeniu II stopnia nie wolno przekłuwać ani zdrapywać, ponieważ działają jak naturalny opatrunek chroniący skórę przed infekcją. Jeśli pęcherz sam pęknie, należy przemyć odsłoniętą ranę środkiem antyseptycznym, takim jak lek octenisept® spray, i nałożyć jałowy opatrunek.

Na czym polega leczenie odmrożeń? Co robić w przypadku ciężkich odmrożeń?

Lekkie odmrożenia I stopnia nie wymagają specjalistycznego leczenia – objawy ustępują po ogrzaniu, a skóra wraca do normy w ciągu kilku dni. Przy odmrożeniu II stopnia zwykle stosuje się miejscowo specjalistyczne kremy lub maści przyspieszające gojenie skóry. W przypadku odmrożeń głębokich (III i IV stopnia) konieczne jest leczenie szpitalne – takie urazy mogą goić się miesiącami i niemal zawsze pozostawiają blizny. Martwe fragmenty tkanek usuwa się chirurgicznie (często dopiero po pewnym czasie, gdy wyraźnie odgraniczą się od zdrowej skóry). Rozległe ubytki skóry mogą wymagać przeszczepu. Lekarze stosują także leczenie ogólne: nawadnianie, leki przeciwzakrzepowe poprawiające ukrwienie oraz antybiotyki, jeśli dojdzie do zakażenia.

Podczas gojenia odmrożeń bardzo ważna jest właściwa pielęgnacja rany. Odmrożone tkanki należy chronić przed urazami i zakażeniem. Jeśli pojawiły się pęcherze lub owrzodzenia, trzeba założyć jałowy opatrunek i traktować taką zmianę jak trudno gojącą się ranę. Oznacza to regularne oczyszczanie i dezynfekowanie rany przy zmianie opatrunku. Najlepiej używać nowoczesnych środków antyseptycznych bez dodatku alkoholu, które skutecznie odkażą odmrożenie, a jednocześnie nie podrażnią uszkodzonej skóry. Przykładem takiego preparatu jest lek octenisept® spray – zawiera on oktenidynę o szerokim spektrum działania przeciwdrobnoustrojowego, a przy tym nie wywołuje pieczenia i nie uszkadza zdrowych tkanek. octenisept® można bezpiecznie stosować na odmrożone rany nawet kilka razy dziennie w trakcie zmiany opatrunków. Dzięki zastosowaniu go zmniejsza się ryzyko infekcji i przyspiesza się proces gojenia odmrożenia. Gdy rana jest już zdezynfekowana, należy nałożyć świeży, jałowy opatrunek (np. opatrunek hydrożelowy, który wspomaga regenerację skóry).

W przypadku ciężkich odmrożeń III/IV stopnia pacjent zwykle wymaga hospitalizacji. Należy jak najszybciej zgłosić się do lekarza, jeśli odmrożenie jest głębokie, zajmuje dużą powierzchnię lub po ogrzaniu skóry utrzymuje się brak czucia (świadczy to o martwicy). Specjalistycznej pomocy wymaga też każdy przypadek odmrożenia u dziecka.

Jakie mogą być powikłania odmrożeń?

Najczęstszym powikłaniem jest infekcja uszkodzonych tkanek. Odmrożona, niedokrwiona skóra jest podatna na zakażenie bakteriami – stąd tak ważna jest aseptyka i antyseptyka. Nieleczone infekcje mogą przerodzić się w głębokie ropnie, a nawet doprowadzić do uogólnionego zakażenia organizmu (sepsy). Głębokie odmrożenia często pozostawiają blizny, a na palcach rąk czy nóg mogą skutkować trwałymi uszkodzeniami (utrata czucia, deformacje stawów). U niektórych osób po odmrożeniach przewlekle utrzymuje się nadwrażliwość na zimno lub zaburzenia krążenia w kończynach.

W jaki sposób można zapobiegać odmrożeniom?

Najskuteczniejszą metodą jest niedopuszczenie do wychłodzenia organizmu. Zimą ubieraj się warstwowo – kilka warstw odzieży tworzy lepszą izolację niż jeden gruby sweter. Szczególną uwagę zwróć na ochronę głowy, szyi, dłoni i stóp. Czapka, szalik i rękawiczki to podstawa. Obuwie powinno być nieprzemakalne i ocieplane, z grubą podeszwą izolującą od podłoża. Skarpety z wełny lub materiałów termoaktywnych pomogą utrzymać stopy w cieple. Unikaj ciasnych butów – ucisk upośledza krążenie krwi w stopach.

Na odkryte części twarzy (nos, policzki) warto przed wyjściem na mróz nałożyć krem ochronny. Tworzy on warstwę zabezpieczającą skórę przed mrozem i wysuszeniem. U małych dzieci nie zasłaniaj ust i nosa szczelnie szalikiem – para wodna z oddechu może zamarzać na szaliku i powodować odmrożenia przy kontakcie ze skórą. Lepiej pozostawić drożność, a buzię dziecka posmarować właśnie kremem ochronnym.

Wiatr potęguje wychłodzenie. W mroźne, wietrzne dni staraj się nie eksponować gołej skóry – noś kaptur, chroń twarz (np. kominem, maską narciarską). Wilgoć drastycznie zwiększa ryzyko odmrożeń – mokre ubranie czy przemoczone buty szybko wychładzają ciało, dlatego zadbaj o wodoodporną odzież wierzchnią. Jeśli np. rękawice przemokną, jak najszybciej zmień je na suche.

Gdy spędzasz dłuższy czas na mrozie (np. podczas górskiej wycieczki, pracy na zewnątrz czy nawet zabawy na śniegu), rób przerwy na ogrzanie się. Wejdź co jakiś czas do ciepłego pomieszczenia lub chociaż samochodu, wypij ciepłą herbatę. Poruszaj się – aktywność fizyczna poprawia krążenie krwi, dzięki czemu kończyny są lepiej ogrzewane (marsz, podskoki, machanie rękami mogą pomóc, o ile nie grozi to urazem). Jednocześnie nie przesadzaj – zmęczenie sprzyja wychłodzeniu organizmu (osoba wyczerpana wolniej reaguje na zimno). Dbaj o nawodnienie i jedz kaloryczne przekąski w trakcie długiego pobytu na mrozie – organizm potrzebuje energii, by generować ciepło.

Nie spożywaj alkoholu na mrozie! Daje on chwilowe uczucie rozgrzania, ponieważ rozszerza naczynia krwionośne, ale w efekcie ciepło szybciej ucieka z organizmu przez skórę. Osoba pijana na mrozie jest też mniej świadoma odczucia zimna i łatwiej ulega wychłodzeniu. Każdej zimy odnotowuje się przypadki poważnych odmrożeń (a nawet zgonów z wychłodzenia) u osób, które spożyły alkohol na mrozie.

Zapobieganie odmrożeniom sprowadza się do zdrowego rozsądku: ciepły i suchy ubiór, ograniczanie czasu ekspozycji na ekstremalny mróz, unikanie używek upośledzających reakcje (alkohol, ale także nikotyna – palenie powoduje skurcz naczyń, co pogarsza krążenie w kończynach). Jeśli odczuwasz, że któraś część ciała marznie i traci czucie – nie ignoruj tego.

Najczęściej zadawane pytania

Bibliografia

1. World Health Organization, Guidelines for Wound Management in the Community Setting, WHO, 2019.
2. Jędrys J., Hipotermia i odmrożenia, Medycyna Praktyczna, https://www.mp.pl/pacjent/pierwsza_pomoc/165213,hipotermia-i-odmrozenia, dostęp: 26 stycznia 2025.
3. Król J. A., Bylica J., Krótka historia opatrywania ran termicznych, Medycyna Paliatywna 2020; 12(3): 106–109, DOI: https://doi.org/10.5114/pm.2020.99176.
4. Sierżęga M., Gojenie się ran, W: Szmidt J, Kużdzała J (red): Podstawy chirurgii. Tom I. Medycyna Praktyczna. Kraków 2022 wyd. 1; ss. 153-184.
5. Wroński K., Bocian R., Leczenie odmrożeń – artykuł przeglądowy,  Pielęgniarstwo Chirurgiczne i Angiologiczne 2010; 4: 114-118, https://www.termedia.pl/Leczenie-odmrozen,50,16214,1,0.html [dostęp 10.2025].