Czym jest pieluszkowe zapalenie skóry?
Pieluszkowe zapalenie skóry to stan zapalny skóry występujący w okolicy objętej noszeniem pieluszki – głównie na pośladkach, w pachwinach i okolicach genitaliów dziecka. Szacuje się, że jest to jedna z najczęstszych chorób skóry w pierwszym roku życia – szczególnie często pojawia się między 7. a 12. miesiącem życia niemowlęcia. Skóra malucha w tym wieku jest jeszcze niedojrzała i bardzo delikatna, przez co mniej odporna na czynniki drażniące. Warto dodać, że odparzenia pieluszkowe mogą dotyczyć także osób dorosłych używających pieluchomajtek (np. seniorów z nietrzymaniem moczu).
Pieluszkowe zapalenie skóry bywa potocznie nazywane odparzeniem. Dolegliwość ta powoduje uszkodzenie bariery skórnej i rozwój stanu zapalnego pod wpływem szkodliwych czynników. Choć na ogół ma łagodny przebieg, zaniedbane może prowadzić do nadkażeń bakteryjnych lub grzybiczych skóry, dlatego warto odpowiednio pielęgnować skórę niemowlęcia i reagować na pierwsze objawy.
Jakie mogą być przyczyny i czynniki sprzyjające odparzeniom skóry?
Na wystąpienie zmian wpływa jednocześnie kilka czynników. Wśród głównych czynników można wymienić:
- długotrwałą wilgoć i macerację naskórka – rzadko zmieniana pieluszka sprawia, że skóra jest przez długi czas mokra od moczu lub potu. Wilgotny naskórek łatwo ulega maceracji, czyli rozmiękczeniu i uszkodzeniu. Uszkodzony naskórek traci swoje właściwości ochronne, przez co substancje drażniące i drobnoustroje z moczu oraz kału łatwiej przenikają w głąb skóry i wywołują stan zapalny;
- podrażnienie mechaniczne (tarcie) – ocieranie się pieluszki o skórę, zwłaszcza podczas ruchów dziecka, może powodować mikrourazy. Szczególnie narażone na otarcia są okolice przylegania pieluszki: wewnętrzne strony ud, fałdy pachwinowe, okolica narządów płciowych oraz talia. Uszkodzona mechanicznie skóra staje się bardziej podatna na rozwój odparzeń;
- kontakt skóry z moczem i kałem – mocz zawiera związki (np. amoniak powstający z rozkładu mocznika przez bakterie), które działają drażniąco na skórę. Kał z kolei zawiera enzymy trawienne oraz bakterie mogące infekować uszkodzony naskórek. Szczególnie niebezpieczna jest sytuacja, gdy dziecko ma biegunkę – kwaśne pH i enzymy w luźnym stolcu mogą silnie podrażniać skórę;
- niewłaściwa higiena pieluszkowa – zbyt rzadkie zmienianie pieluch, niedokładne mycie przy przewijaniu czy stosowanie nieodpowiednich kosmetyków to częste przyczyny odparzeń. Używanie grubych, nieprzepuszczających powietrza pieluszek jednorazowych lub ciasne zawijanie dziecka także zwiększa ryzyko;
- reakcje alergiczne – skóra może być uczulona na substancje zawarte w pieluszkach (np. barwniki, materiały) lub w chusteczkach nawilżanych czy kremach. Taki alergiczny wyprysk pieluszkowy dodatkowo zaostrza stan zapalny;
- antybiotykoterapia i infekcje – długotrwałe leczenie antybiotykami sprzyja rozwojowi grzybów Candida w okolicy pieluszkowej, co prowadzi do tzw. drożdżakowego zapalenia skóry. Ponadto uszkodzona skóra może zostać nadkażona bakteriami (np. gronkowcem złocistym), zwłaszcza jeśli higiena jest niedostateczna.
Jak objawia się pieluszkowe zapalenie skóry?
Pierwsze objawy zazwyczaj są łagodne. Na skórze pojawia się zaczerwienienie na obszarach przylegania pieluszki, któremu może towarzyszyć lekki obrzęk i łuszczenie się naskórka. Skóra wygląda, jakby była podrażniona – może przypominać odczyn po oparzeniu słonecznym. Dziecko bywa w tym czasie niespokojne, ponieważ zmiany skórne powodują pieczenie i świąd, co wywołuje dyskomfort.
W przypadku braku szybkiej interwencji odparzenie może się nasilać. Cięższa postać pieluszkowego zapalenia skóry objawia się występowaniem na zaczerwienionej skórze grudek, pęcherzyków wypełnionych płynem, a nawet nadżerek (ubytków naskórka). Skóra może być żywoczerwona, sącząca, a dotykając jej, czujemy, że jest ciepła. Dziecko odczuwa ból przy dotyku tych miejsc, może płakać przy przewijaniu.
Alarmującym sygnałem jest pojawienie się krostek lub żółtawych strupków na zmianach skórnych. Taki wygląd może świadczyć o nadkażeniu bakteryjnym (np. wywołanym przez gronkowca). Często w przypadku infekcji drożdżakowej wokół głównej zmiany pojawiają się drobne czerwone krostki (tzw. zmiany satelitarne). Jeśli zauważysz takie objawy u dziecka, należy niezwłocznie skonsultować się z lekarzem.
W jaki sposób można leczyć pieluszkowe zapalenie skóry?
Rozpoznanie pieluszkowego zapalenia skóry stawia się na podstawie charakterystycznego wyglądu zmian – zaczerwienienie i podrażnienie skóry dokładnie tam, gdzie przylega pieluszka. Gdy tylko zauważysz pierwsze oznaki odparzenia skóry u swojego dziecka, warto od razu wdrożyć poniższe działania, aby nie dopuścić do pogłębienia się zmian:
- zapewnij skórze dostęp powietrza – podstawą leczenia jest dokładna higiena okolicy pieluszkowej. Pozostawiaj dziecko na trochę bez pieluszki kilka razy dziennie, aby skóra mogła pooddychać i wyschnąć. Suche, przewietrzone środowisko sprzyja gojeniu i regeneracji naskórka.
- często zmieniaj pieluszki – nie dopuszczaj, by dziecko długo pozostawało w mokrej lub brudnej pieluszce. W okresie ostrego odparzenia zmieniaj pieluszkę nawet co godzinę u noworodka, a u starszego co 3–4 godziny (i oczywiście natychmiast po każdym wypróżnieniu). Każdorazowo dokładnie oczyść skórę.
- delikatnie oczyszczaj skórę – przy każdej zmianie pieluszki myj skórę ciepłą wodą z dodatkiem łagodnego środka (np. emulsji dla niemowląt). Unikaj intensywnego pocierania – skórę osuszaj, przykładając miękki ręcznik. Możesz też użyć delikatnych chusteczek dla niemowląt. Jeśli skóra jest bardzo podrażniona, zamiast chusteczek lepiej sprawdzi się przemywanie czystą wodą.
- stosuj kremy na odparzenia – na czystą i suchą skórę przy każdej zmianie pieluszki nakładaj warstwę kremu ochronnego. Zalecane są kremy lub maści z tlenkiem cynku (który działa osłaniająco i lekko wysuszająco) oraz z pantenolem czy alantoiną (łagodzącymi podrażnienia). Możesz zastosować kosmetyk octenisept® protect & repair krem. Taki krem tworzy barierę między skórą a drażniącymi czynnikami.
- unikaj pudrów i zasypek – dawniej przy odparzeniach stosowano talk lub zasypki, jednak obecnie się tego nie rekomenduje. Pudry mogą dodatkowo drażnić skórę, a wdychanie talku jest szkodliwe dla dziecka. Nie używaj też na odparzenia silnie perfumowanych oliwek czy balsamów – mogą one zaostrzyć stan zapalny.
- łagodzenie i odkażanie zmian – gdy podejrzewasz, że w odparzone miejsca mogły wniknąć drobnoustroje (np. widoczne są krostki), odkaź delikatnie skórę środkiem antyseptycznym. Można do tego użyć preparatu na bazie oktenidyny, np. spryskać zmiany lekiem octenisept® spray – jest to bezbolesny sposób dezynfekcji skóry dziecka. Dopiero po wyschnięciu antyseptyku nałóż krem.
Jeśli odparzenie jest silne, pediatra może zalecić krótkotrwałe stosowanie maści zawierającej niewielką ilość sterydu (hydrokortyzonu) w celu zmniejszenia stanu zapalnego. Takie maści stosuje się, nakładając bardzo cienką warstwę i tylko przez kilka dni. Gdy doszło do nadkażenia bakteryjnego, konieczne może być użycie maści z antybiotykiem albo nawet zastosowanie antybiotyku doustnego u dziecka – o tym zawsze decyduje lekarz.
Warto pamiętać, że im szybciej zareagujesz na pierwsze objawy, tym łagodniej przebiegnie pieluszkowe zapalenie skóry i tym szybciej ustąpi. Przy prawidłowej pielęgnacji poprawa powinna nastąpić w ciągu 2–3 dni, a po około 7 dniach skóra powinna wrócić do normy. Jeśli jednak mimo stosowania powyższych metod stan skóry nie poprawia się po 3 dniach lub wręcz się pogarsza – konieczna jest konsultacja lekarska.
Najczęściej zadawane pytania
Niekoniecznie. Delikatne zaczerwienienie skóry w okolicy pieluszki może być po prostu oznaką chwilowego podrażnienia (np. po cieplejszym dniu lub otarciu). Jeśli jednak zaczerwienienie nie znika po kilku godzinach lub zaczyna się nasilać, można podejrzewać rozwijające się odparzenie. W pieluszkowym zapaleniu skóry rumień utrzymuje się i towarzyszą mu inne objawy – skóra jest bardziej podrażniona, może się łuszczyć, dziecko jest niespokojne. Lepiej zapobiegawczo potraktować każde dłużej utrzymujące się zaczerwienienie jak początek pieluszkowego zapalenia skóry i zastosować odpowiednią pielęgnację.
Przy właściwym leczeniu poprawa następuje zwykle już po 2–3 dniach. Zaczerwienienie blednie, a dziecko staje się spokojniejsze. Całkowite wyleczenie zmian zajmuje około 7 dni. Oczywiście jest to kwestia indywidualna – łagodne odparzenie może zniknąć szybciej, a cięższe zmiany (zwłaszcza nadkażone) mogą wymagać dłuższego leczenia. Jeśli po 3 dniach domowej pielęgnacji nie widać poprawy albo objawy się nasilają, należy zwrócić się o pomoc do lekarza.
Nie. Odparzenia pieluszkowe wynikają z podrażnienia skóry dziecka czynnikami zewnętrznymi (moczem, kałem, wilgocią, tarciem) i nie przenoszą się z dziecka na dziecko. Oczywiście, jeśli doszło do nadkażenia zmian drobnoustrojami (np. drożdżakami czy bakteriami), te mikroorganizmy mogą potencjalnie przenieść się na inne osoby przez kontakt, ale zdrowa skóra innego dziecka raczej nie „zarazi” się typowym zapaleniem pieluszkowym. Ważne jest zachowanie higieny – myj ręce po przewijaniu malucha, aby nie przenosić ewentualnych patogenów.
Bibliografia
- Lissauer T. i in., Pediatria, Wydawnictwo Edra Urban & Partner, Wrocław 2019.
- Murkoff H., Pierwszy rok życia dziecka, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2020.
- Bryson T., Dziecko od A do Z, Wydawnictwo Mamania, Warszawa 2023.
- Łosik D., Pieluszkowe zapalenie skóry i inne odparzenia u niemowląt [w:] Postępy neonatologii 2008, nr 24 (2), s.103-106.
- Citko A., Zastosowanie oktenidyny w praktyce lekarza rodzinnego, Lek w Polsce 2023;383(4):28-34.